आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)
Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary
आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा
पृष्ठ 88, कुल 134 में से
संदर्भ में पढ़ें५२ गीतिकापादः ॥ रविभगणा रव्द्यब्दा रविशशियोगा भवन्ति शशिमासाः । रविभूयोगा दिवसा भावर्त्ताश्चापि नाक्षत्राः ॥ ५ ॥ यावता कालेन रवेर्भगणपरिवृत्तिस्तावत्कालो रव्द्यब्दाः । यावता कालेन रविशशिनोर्योगस्स्यात् तावत्कालश्चान्द्रमासः । एककालमारूह्य गच्छतोः पुंनर्यो- गकाल इत्यर्थः । रविभगणतुल्या युगे रव्द्यब्दाः । युगे रविशशियोगतुल्या युगे चान्द्रमासाः । रविभूयोगशब्देन रवेर्भूपरिभ्रमक्षममभिहितम् । युगे रवेर्भूपरिभ्रम- णतुल्या युगे भूदिवसाः । सावनदिवसा इत्यर्थः । युगे यावन्तो भावर्ता नक्षत्र- मण्डलस्य परिभ्रमणानि तावन्तो युगे नाक्षत्रदिवसाः । अत्र भचक्रभ्रमणसिद्धा नाक्षत्रदिवसा उक्ताः । नतु चन्द्रमतिसिद्धाः ॥ अधिमासावमदिनान्याह । भा०-जितने काल में सूर्य का भगण पूरा होता है उतने काल को १ ‘सौर वर्ष कहते हैं । जितने काल में सूर्य्य और चन्द्रमा का योग होता है- उतने काल को “ चान्द्रमास ” कहते हैं । तुल्य समय में चलने से पुनः योग काल होता है । सूर्य्यभगण के तुल्य युग में सौरवर्ष होते हैं । युग में सूर्य्य और चन्द्रमा के योग की बराबर युग में चान्द्रमास होते हैं । युग में सूर्य्य का पृथिवी भ्रमण के तुल्य सावन वा भूदिवस होते हैं । युग में जितने नक्षत्र मण्डल का आवर्त्त अर्थात् भ्रमण होता, उतने ही युग में नाक्षत्र दि- वस होते हैं ॥ ५ ॥ अधिमासका युगे ते रविमासेभ्यो ऽधिकास्तु ये चान्द्राः । शशिदिवसा विज्ञेया भूदिवसोनास्तिथिप्रलयाः ॥ ६ ॥ युगरविमासहीना युगचान्द्रमासा युगेऽधिमासास्स्युः । युगभूदिवसोना युगचान्द्रदिवसा युगे तिथिप्रलयाः। अवमदिवसा इत्यर्थः मनुष्यपितृदेवानां संवत्सरप्रमाणमाह । भा०:-युग के सौरमास से युग के चान्द्रमास को घटाने पर युग में अ- धिमास की संख्या निकल आवेगी । युग के सौरमास से युग के चान्द्र दिन घटाने पर युग में तिथि क्षय अर्थात् अवम वा क्षय दिन होंगे ॥ ६ ॥ रविवर्षं मानुष्यं तदपि त्रिंशद्गुणं भवति पित्र्यम् । पित्र्यं द्वादशगुणितं दिव्यं वर्षं समुद्दिष्टम् ॥ ७ ॥ रविवर्षं मानुष्यं वर्षं भवति । ( मानुष्यं वर्षं त्रिंशद्गुणितं पित्र्यं वर्षं 'भवति ) । पित्र्यं वर्षं द्वादशगुणितं दिव्यं वर्षं भवति । अत्र सौरमानेन पि- त्र्यमुदितं शास्त्रान्तरे तु चान्द्रेणोदितम् । तथाच मयः