आयुर्वेद दर्शन

११०

आयुर्वेद-दर्शन

कर्मसदृशं फलं नान्यस्माद्वीजादन्यस्योत्पत्तिरिति युक्तिः । एवं प्रमाणैश्चतुर्भिरुपादिष्टे पुनर्भवे धर्मद्वारेणवर्धयित । इत्यादि । ( च. सू. अ. ११ )

इसमें कृत कर्मवादियों ने प्रमाण चतुष्टय के द्वारा कर्म, कर्मफल और पुनर्भव को सिद्ध किया है । पुनर्भव के विषय में निम्न लिखित अंश भी मननीय है । जैसा कि:—

भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुश्रूषैर्मनोजवो देहशुपैति देहात् । कर्मात्मकत्वाच्चतु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनमस्ति रूपम् ॥ स सर्वगः सर्वशरीरभूव स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः । स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च स नित्यशुक्र सातुशयः स एव ॥ रसात्ममातापितृसंभवानि भूतानि विवाहश्च षट् च देहे । चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि स्थितस्तथात्मा च चतुर्षु तेषु ॥ भूतानि मातापितृसंभवानि रजश्च शुक्रं च वर्दति गर्भे । आप्यायते शुक्रमसृक्नुव भूतैर्यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि ॥ भूतानि चत्वारि तु कर्मजानि यान्यात्मलीनानि विशति गर्भम् । स बीजधर्मी ह्यपरापराणि देहान्तराण्यात्मनि याति याति ॥ रूपाद्विरूपप्रभवः असिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः । भवंति येत्वाकृतिबुद्धिभेदा रजस्तमस्तत्र च कर्म हेतुः ॥ अतीन्द्रियैस्तैरतिश्रद्धमरूपैरात्माकदाचिन्न वियुक्तरूपः । न कमेणा नैव मनोमतिभ्यां नचाप्यहंकारविकारदोषैः ॥ रजस्तमोभ्यां हि मनोऽनुवर्द्धं ज्ञानाद्विना तत्र हि सर्वं दोषाः ।