आयुर्वेद दर्शन

१५२

आनुवंद-दर्शन

विग्रहेण जायते, मनुष्यो मनुष्यप्रभव उच्यते तद्वक्ष्यामः । भूतानां चतुर्विधा योनिभेवति, जराण्वेदस्वेदोद्भूतः । तासां खलु चतसृणामपि योनिनामैकैका योनिरपरिसंख्येयभेदा भवति, भूतानामाकृतिविशेषापारिसंख्येयत्वात् । तत्र जरायुजानामेह जानां प्राणिनामेते यां गर्भकरा भावा योनिमापद्यते, तस्यांतस्यां योनी तथा तथा रूपा भवति, तद्यथा कनकरजतताप्रत्रपुसीसकानि तेषु तेषु मधुरिच्छु विग्रहेषु । ते यदा मनुष्यविंबमापद्यते तदा मनुष्यविग्रहेण जायते, तस्मात् समुदायात्मकः सन् गर्भो मनुष्य विग्रहेण जायते, मनुष्यश्च मनुष्यप्रभव उच्यते; तद्योनित्वात् । यच्छोक्तं 'यदि च मनुष्यो मनुष्यप्रभवः, कस्माज्ज जडादिभ्यो जाताः पितसदृशरूपा भवन्तीति' तत्रोच्यते यस्य यस्यावयवस्य बीजे बीज भाग उपततो भवति, तस्य तस्यावयवस्य विकृतिरुपजायते नोपजायते चानुपतापात्, तस्मा- दुभयोपपत्तिरप्यत्र । सर्वस्य च आत्मजानि इंद्रियाणि । तेषां भावाभावहेतुद्वैवम् । तस्मान्नैकान्ततो जडादिभ्यो जाताः पितृसदृशरूपा भवन्ति ।

न च आत्मा, सत्सु इंद्रियेषु असत्सु वा भवति अन्नः । न हि असत्तः कदाचिदात्मा । सत्त्वविशेषासोपलभ्यते ज्ञानविशेष इति । भवतिचात्रः—

न कर्तुर्निद्रियाभावात् कार्यज्ञानं प्रवर्तते । या क्रिया वर्तते भावैः सा विना तैर्न वर्तते ॥