आयुर्वेद दर्शन

४४

आयुर्वेद-दर्शन

गुरुवस्ते लघुभिराहारगुणैरभ्यस्यमानैराप्यायते; लघवश्च हसति । लघवस्तु लघुभिराप्यायते गुरवश्च हसति । एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद् वृद्धिः ' विपर्ययाद् हासः । ' ( च. शा. अ. ६ )

पिच्छिलो जीवनोवस्यः संधानः श्लेष्मलोगुरुः । विषदो विषरीतोऽस्मात्क्रेदशोषण रोपणः ॥ दाहपाककरस्तीदिणः स्नावणो मृदुरन्यथा । सादोपलेपबलकृद् गुरुस्तर्पणवृंशः ॥ लघुस्तद्विपरीतः स्यात्लेखनो रोपणस्तथा । दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्म विक्षोषणैः ॥ दक्षैवान्यान्प्रवक्ष्यामि द्रवार्दी स्ताश्रिषोधमे । द्रवः प्रक्रेदनः सांद्रः स्थूलः स्यात् बंधकारकः ॥ श्रूक्ष्णः पिच्छिल वञ्चयः कर्कशो विषदोयथा । सुखातुवर्धो सूक्ष्मश्च सुगंधो रोचनो मृदुः ॥ दुर्गंधो विषरीतोऽसमत् हृष्टासारचिकारकः । सरौऽनुलोमनः प्रोक्तो मर्दोयात्राकरः स्मृतः ॥ व्यवायी चार्विले देहं व्याप्यपाकाय कल्पते । विकारी विकसने धातुवर्धान्वमोक्षेत् । आशुकारीतथाद्युत्वाद्भावस्यंभसि तैलवत् ॥ सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु श्लोतस्त्वचनुरसरः स्मृतः । गुणाविंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तताः ॥

इसमें मंद स्थिर और कठिन के बजाय सुगंध, दुर्गंध और मृदु का उल्लेख है ।