आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

११० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः कन्दर्पदर्पविध्वस्तचेतसो जातवेदसः । पतितं यद्धरापृष्ठे रेतस्तद्धेमतामगात् ॥ ७ ॥ कृत्रिमं चापि भवति तद्रसेन्द्रस्य वेधतः । मेरुसानुपतज्जम्बूफलाम्भोयोगतः परम् ॥ ८ ॥ दिव्यौषधिमणिसस्पर्शादन्यद्भवति काञ्चनम् । एवं नानाविधानीह जायन्ते काञ्चनानि वै ॥ ९ ॥ उक्तं च— सुवर्णं पञ्चधा ख्यातं प्राकृतं सहजं परम् । वह्निजं खनिजं तद्वद्रसेन्द्रवेधसंभवम् ॥ १० ॥ ब्रह्माण्डं संवृतं येन प्रकृत्या प्राकृतं च तत् । ब्रह्मा येन सहोत्पन्नः सहजं हेम तत्स्मृतम् ॥ ११ ॥ वह्निजं तु समाख्यातमेतानि दुर्लभानि हि । मनु(१४)वर्णं लोकसिद्धं प्रायशः खनिजं हि यत् ॥ १२ ॥ तत्स्वर्णं मारणार्थं तु ग्राह्यं लक्षणलक्षितम् । वर्णमृत्तिकया लिप्त्वा मुनिशो ध्मापितं वसु । विशुध्यति वरं किंचिद्वर्णवृद्धिश्च जायते ॥ १३ ॥ यया कुम्भकाराः भाण्डानि रञ्जयित्वा पाचयन्ति सा वर्णमृत्तिकेत्युच्यते, ‘कावीस’ इति भाषा । मतान्तरम्— वल्मीकमृत्तिका धूमं गैरिकं चेष्टिका पडु । इत्येता मृत्तिकाः पञ्च जम्बीरैरारनालकैः ॥ १४ ॥ पिष्ट्वा कण्टकवेध्यानि स्वर्णपत्राणि लेपयेत् । पुटेत्पृथुहसन्त्यां तु निर्वात विंशदुत्पलैः ॥ १५ ॥ अधिकैर्वाऽधिके हेम्नि यावद्वर्णो विवर्धते । इत्येवं पुटनैर्युक्त्या सम्यक् शुध्यति काञ्चनम् ॥ १६ ॥ १ मुनिशः सप्तवारम् ।