आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१२८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः इति वङ्गरजसो निरुत्थीकरणेन भस्मत्वापादनम् । अथ प्रका- रान्तरम्— वङ्गं सतालमर्कस्य पिष्ट्वा दुग्धेन तत्पुटेत् । शुष्काश्वत्थभवैर्वल्कैः सप्तधा भस्मतां व्रजेत् ॥ १६३ ॥ अथ मध्यमपक्षेण वङ्गमारणम्— रजनीरजसा वह्नौ स्थाप्य हण्ड्यां तु पूर्ववत् । वङ्गभस्म विधायथ सोरकं तत्र मेलयेत् ॥ १६४ ॥ वङ्गतुर्यांशकं तत्तस्याच्छरावेण पिधापयेत् । मन्दमग्निं घटीमेकां दत्त्वाऽथ स्वाङ्गशीतलम् ॥ १६५ ॥ कुन्देन्दुधवलं भस्म वङ्गं ग्राह्यं स्वकार्यकृत् ॥ १६६ ॥ अथान्यः प्रकारः— वन्योपलोपरिस्थे तु गोणीखण्डे क्षिपेद्रजः । तिन्तिणीवल्कलस्याथ तिलांस्तत्र विनिक्षिपेत् ॥ १६७ ॥ अङ्गुलार्धप्रमाणेन तत्र वङ्गदलं न्यसेत् । खण्डीकृतं पुनस्तेन क्रमेणैवाऽथ विन्यसेत् ॥ १६८ ॥ तिलतिन्तिणिवल्कं च, गोमयेनाग्निना दहेत् । स्वाङ्गशीतं ततो ग्राह्यं युक्त्या वङ्गस्य भस्म तत् । श्वेतं तु लवणाभासं सुसूक्ष्मं सर्वकार्यकृत् ॥ १६९ ॥ अत्र पक्षद्वये तालदानं प्राज्ञैरपेक्षितम् । इत्यपि वङ्गभस्म । मतान्तरम्— मृत्पात्रे द्राविते वङ्गे चिञ्चाश्वत्थत्वचो रजः । क्षिप्त्वा वङ्गचतुर्थांशमयोदर्व्या प्रचालयेत् ॥ १७० ॥ ततो द्वियाममात्रेण वङ्गभस्म प्रजायते । अथ भस्मसमं तालं क्षिप्त्वाऽम्लेन विमर्दयेत् ॥ १७१ ॥ ततो गजपुटे पक्त्वा पुनरम्लेन मर्दयेत् ।