आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

११.] आयुर्वेदप्रकाशः । १३१ पुटेत्पुनः समुद्धृत्य तद्द्रवेण विमर्दयेत् । एवं सप्तपुटैर्नागः सिन्दूराभो भवेद्ध्रुवम् ॥ १८८ ॥ भूभुजङ्गः भूनागः, अगस्तिर्मुनिद्रुमस्तत्पर्णरसम् । क्षारं सौकर्याद्द्रस ग्राह्यम् । गुरुक्तिः स्वल्पं स्वल्पं प्रतिक्षणं देय- मित्येवंरूपा, प्रहरं यावद्द्रस भवत्यखिलं तावत्, न तु प्रहर- नियमः ॥ इति निरुत्थं नागभस्म । रसपद्धत्याम्— नागं काष्ठकृशानुना पटुघटआष्ट्रे द्रुतं कन्यका- मूलैर्घृष्टमिभाशनार्कबहुपाद्ब्रह्मद्रुमूलायसाम् । दण्डेनान्यतमस्य वा यदवधि स्यात्पिष्टिका तत्पुनः सिन्दूरारुणमुद्धृतं च शिलया त्वंशया योजितम् १८९ कन्यावारिविभावितं पुनरपि प्राक्प्रक्रियोत्पादितं त्रिः स्याद्रस करीषवह्निपुटितं प्रान्तेऽतिमन्दं सकृत् । कन्यामूलविघट्टनारहितया वङ्गोऽपि भस्मीभवे- त्पूर्वप्रक्रिययैव मानसशिलास्थाने तु दत्तालया ॥१९०॥ व्याख्या—इभाशनः पिप्पलः, अर्कः प्रसिद्धः, बहुपा- न्न्यग्रोधः, ब्रह्मद्रुः पलाशः, आयसं लोहं, एतेषामन्यतमेन दण्डेन दर्व्या यदवधि पिष्टिका स्यात्तदवधि पटुघटआष्ट्रे दृढघटार्धखण्डे, नागं काष्ठाग्निना द्रवीकृत्य, तत्र कन्यामूलं शुष्कं कन्यारसं वा दत्त्वा, घृष्टं कुर्यादिति भावार्थः । पुटितं त्रिःसप्तवारं कन्यावारिणा मर्दितं शरावसंपुटस्थं करीषाग्निषु गजपुटेषु त्रिःपुटितं प्रान्तेऽतिमन्दपुटितं भस्म स्यात् । अमुं प्रकारं वङ्गेऽप्यतिदिशति—कन्येत्यादि । स्पष्टम् । अथान्यः प्रकारः— नागं खर्परके निधाय कुनटीचूर्णं ददीत द्रुते निम्बूत्थद्रवगन्धकेन पुटितं भस्मीभवत्याशु तत् ।