आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१२.] । आयुर्वेदप्रकाशः । १४७ तापीजं द्विरुदाहरन्ति विमलामाक्षीकभेदादिह त्रेधाऽऽद्या तु सुवर्णकांस्यरजतच्छायानुकारादमूः । तिस्रोऽप्यस्रयुताश्चतुस्त्रिफलकावृत्ताः स्वनामश्रियो मध्योक्ता सफला तु शुध्यति दिनं वासाजशृङ्गीरसे २५ स्विन्ना जम्भीरसेऽपि तालवलिना वस्वंशकेनाम्भसा जम्भस्यैव परिप्लुता दशपुटैर्जीवेन्न योगानुगाः ॥ २६ ॥ व्याख्या—तापीजं माक्षिकं द्विविधमुक्तं, विमलामाक्षि- कभेदात् । इह द्विविधभेदमध्ये, आद्या विमला, सा तु त्रेधा त्रिविधा । विमलाशब्दस्तु त्रिलिङ्गः । एका विमला सुवर्ण- च्छायानुकारात्; द्वितीया कांस्यच्छायानुकारात्, तस्सात्कां- स्यविमलाऽप्यस्तीति सूचितं; तृतीया रजतच्छायानुकारात्; तत्तन्नामपूर्विका विमला भवन्ति । यथा—स्वर्णविमला, कांस्य- विमला, रजतविमला चेति । तत्र स्वर्णविमला स्वर्णमाक्षिक- भेदः, कांस्यविमला कांस्यमाक्षिकभेदः, एतद्वचनसामर्थ्यादेव कांस्यस्यापि माक्षिकोऽस्तीति गम्यते, रजतविमला रजतमाक्षि- कभेदः । अथैषां माक्षिकेभ्यो भेदकानि लक्षणान्याह— अमूस्तिस्रोऽपि; अस्रं धारा, फलकं चिपिटं, वृत्तत्वं वर्तुलत्वं; स्वनामश्रिय इत्यनेन स्वर्णादिप्रभा उक्ताः, मध्या कांस्यवि- मला सफला उक्ता सचिपिटोक्ता । त्रयाणामपि शोधनमार- णमाह—शुध्यन्तीति । दिनं चतुर्यामम् । वासा अटरूषः, अजशृङ्गी मेषशृङ्गी, अनयो रसे चूर्णीकृत्य वस्त्रबद्धं कृत्वा स्विन्नास्तथा निम्बुरसे स्विन्नाः शुध्यन्ति। पश्चात्तालकः शुद्धः, बलिर्गन्धकः सोऽपि शुद्धः, तेन समुचितेन अष्टमांशेन जम्भा- म्भसा त्रिवारं भाविता दशपुटैर्न जीवेत् म्रियते । पुटे च प्रत्येकं भावना देया । तद्रस योगानुगं भवति यत्र रसे उक्तं तत्र प्रयोज्यम् । उक्तं च—