आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१४६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः इति स्वर्णमाक्षिकमारणम् । अथ सत्त्वाकृष्टिः— एरण्डोत्थेन तैलेन गुञ्जा क्षौद्रं च टङ्कणम् । मर्दितं तस्य वापेन सत्त्वं माक्षिकजं भवेत् ॥ १७ ॥ इति माक्षिकसत्त्वम् । अथ तारमाक्षिकम्— तारमाक्षिकमन्यत्तु तद्भवेद्रजतोपमम् । किंचिद्रजतसाहित्यात्तारमाक्षिकमीरितम् ॥ १८ ॥ अनुकल्पतया तस्य ततो हीनगुणाः स्मृताः । न केवलं रौप्यगुणा वर्तन्ते तारमाक्षिके ॥ १९ ॥ द्रव्यान्तरस्य संसर्गात् सन्त्यन्येऽपि गुणा यतः ॥ २० ॥ अथैतत्स्वरूपलक्षणम्— कांस्यवच्चाकचिक्याढ्यं कषे घृष्टे तु रूप्यवत् । गुरु स्निग्धं सितं यत्तच्छ्रेष्ठं स्यात्तारमाक्षिकम् ॥ २१ ॥ स्वर्णमाक्षिकवद्दोषा विज्ञेयास्तारमाक्षिके । अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं शोधनं तस्य कथ्यते ॥ २२ ॥ यथा— कर्कोटीमेषशृङ्ग्युत्थैर्द्रवैर्जम्बीरजैर्दिनम् । भावयेदातपे तीव्रे विमला शुध्यति ध्रुवम् ॥ २३ ॥ विमला तारमाक्षिकम् । कर्कोटी खखसा, मेषशृङ्गी मेढासिंगी । तन्मारणम्— स्वर्णमाक्षिकवज्ज्ञेयं तारमाक्षिकमारणम् । विमलाया गुणाः किंचिन्न्यूनाः कनकमाक्षिकात् ॥ २४ ॥ इति तारमाक्षिकशोधनमारणम् ॥ अथ विमला । माक्षिकस्यैव भेदान्तरं, प्रायशस्तत्रैव तपतीतीरसंनिधावु- त्पद्यते । तत्स्वरूपलक्षणशोधनमारणानि रसपद्धत्यां यथा—