आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१२.] आयुर्वेदप्रकाशः । १४९ त्यर्थः । विमलाभ्यो भेदकं लक्षणमाह-निष्कोणा धारार- हिताः, गुरवो भारयुक्ताः, करे हस्ते घृष्टाः कालिकां किरन्ति । शुद्धिमाह-खिन्ना इति । रुबुतैलमेरण्डतैलं, लुङ्गं मातुलुङ्गं तत्सलिलैः, कर्कोटिका खेखसा, तस्याः कन्दं मूलं, तयो रम्बुना जलेन पक्वाः शुध्यन्ति । स्वेदनं तु चूर्णीकृत्य दोलायन्त्रेण । पश्चाल्लुङ्गाम्बु मातुलुङ्गरसः, गन्धकश्च, आभ्यां भाविताः, कूर्मपुटैस्त्रिभिर्दग्धा भस्मानि स्युः । ते च व्युत्क्र- मेण कांस्यतारसुवर्णसंज्ञकाः जघन्यमध्यमोत्तमा उदिताः । वृष्या शुक्रप्रदाः । पाण्डुपटीयसः पाण्डुघ्नाः । तथा बलकराः योगे उपयुक्ताः सन्तो बलकरा भवन्ति । इति माक्षीकविम- लानिर्णयः ॥ अथ तुत्थोत्पत्तिनामलक्षणशोधनगुणाः । गरुडेनामृतं पीत्वा पश्चात्पीतं विषं पुरा । वान्तं मरकताद्रौ तु तद्धनं शिखिदुत्थकम् ॥ ३४ ॥ तुत्थं वितुन्नकं चापि शिखिग्रीवं मयूरकम् । तुत्थं ताम्रोपधातुः स्यात्किञ्चित्ताम्रेण तद्भवेत् ॥ ३५ ॥ किंचित्ताम्रगुणं तत्स्याद्वक्ष्यमाणगुणं च तत् । तुत्थस्यैव भवेद्भेदः खर्परं तद्गुणं च तत् ॥ ३६ ॥ शिखिकण्ठसदृकछायं भाराढ्यं तुत्थकं च यत् । गुणवत्तत्परिशेयमन्यद्धीनगुणं मतम् ॥ ३७ ॥ गुणाः- तुत्थं तु कटुकं क्षारं कषायं वामकं लघु । लेखनं भेदनं शीतं चक्षुष्यं कफपित्तहृत् ॥ ३८ ॥ विषाश्मंकुष्ठकण्डूघ्नं खर्परं चापि तद्गुणम् । वान्तिं भ्रान्तिमशुद्धं तत् कुरुते, शोधितं शुभम् ॥ ३९ ॥ १ 'विषापस्मारकण्डूघ्नं' ग. ।