आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१२.] । आयुर्वेदप्रकाशः । १५१ ताम्रभूमिभवास्ताम्राः कृष्णा लोहमयीभवाः । रसेन्द्रप्राणरूपास्ते भूनागाः सिद्धसंमताः ॥ ४९ ॥ स्वर्णादिभूमिसंभूता दुर्लभास्ते प्रकीर्तिताः । ताम्रभूमिभवा प्रायः सुलभा गुणवत्तराः ॥ ५० ॥ उक्तं च— ताम्रभूभवभूनागान्नि शापिष्टान् समेन तान् । गुडगुग्गुलुलाक्षोर्णामत्स्यपिण्याकटङ्कणैः ॥ ५१ ॥ दृढमेतैश्च संयोज्य मर्दयित्वा धमेत्सुखम् । मुञ्चन्ति ताम्रवत्सत्त्वं ते, पक्षा अपि बर्हिणाम् ॥ ५२ ॥ ते भूनागाः ॥ भूनागसत्त्वं शिशिरं सर्वकुष्ठव्रणप्रणुत् । तद्युक्तजलपानेन स्थावरं चापि जङ्गमम् ॥ ५३ ॥ विषं नश्यति, तत्पात्रगतः सूतोऽग्नितो दृढम् । एवं मयूरपक्षोत्थसत्त्वस्यापि गुणा मताः ॥ ५४ ॥ दृढं बध्यते इत्यर्थः । इति भूनागसत्त्वमयूरपक्षसत्त्वगुणाः ॥ प्रकारान्तरेण तुत्थसत्त्वम्— तुत्थस्य टङ्कणं पादं चूर्णयेन्मधुसर्पिषा । तुत्थेन मिश्रितं ध्मातं कोष्ठीयन्त्रे दृढाग्निना । ध्मापितं द्रवते सत्त्वं कीरतुण्डसमप्रभम् ॥ ५५ ॥ इति तुत्थसत्त्वम् । रसपद्धत्यां तुत्थसत्त्वभूनागसत्त्वयोर्मि- लितयोर्मुद्रिकायाः फलमुक्तम्— घस्रं पूतिकरञ्जतैलनिहितं पादांशसौभाग्यकं ध्मातं तुत्थरजोऽथ पात्रपिहितं दीप्तैरलातचयैः । यद्वा मानुषनीलकेशनिहितं मुञ्चेत्क्षणात्तुत्थकं ताम्रं शोणितविन्दुवन्धुरमदो भूनागसत्त्वं तथा ॥५६॥ १ 'सामिकरञ्ज' ख. ।