आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१६२ आयुर्वेदauthor ग्रंथमाला । [ अध्यायः अथ त्रयोदशोऽध्यायः । अथ रत्नोपरत्नानामुत्पत्तिनामलक्षणगुणशोधनमारणानि । उक्तं च— मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्धस्य कारकाः । देहस्य धारका नृणां जराव्याधिविनाशनः ॥ १ ॥ रत्ननिरुक्तिः— धनार्थिनो जनाः सर्वे रमन्तेऽस्मिन्नतीव यत् । [हस्तलिखित: मृच्छकटिक से] अतो रत्नमिति प्रोक्तं शब्दशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥ अथ रत्ननामानि स्वरूपनिरूपणं च— रत्नं क्लीवे मणिः पुंसि स्त्रियामपि निगद्यते । तत्तु पाषाणभेदोऽस्ति वज्रादि च तदुच्यते ॥ ३ ॥ रसपद्धत्याम्— वज्रं विद्रुममौक्तिके मरकतं वैडूर्यगोमेदके माणिक्यं हरिनीलपुष्पदृषदौ रत्नानि नाम्ना नव । यान्यन्यान्यपि सन्ति कानिचिदिह त्रैलोक्यसीम्नि स्फुटं नाम्ना तान्युपरत्नतान्युपगतान्याहुः परीक्षाकृतः ॥ ४ ॥ वज्रं हीरकः, विद्रुमं प्रवालं, मौक्तिकं मुक्ता, मरकतं गरुडोद्गारः 'पन्ना' इति भाषा, वैडूर्यं विदुरमणिः, गोमेदः अनेनैव नाम्ना प्रसिद्धः, माणिक्यं पद्मरागः, हरिनीलः इन्द्र- नीलः, पुष्पदृषत् पुष्परागः । शेषं स्पष्टम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि— मुक्ताफलं हीरकं च वैडूर्यं पद्मरागकम् । पुष्परागं च गोमेदं नीलं गारुत्मतं तथा । प्रवालयुक्तान्येतानि महारत्नानि वै नव ॥ ५ ॥ इति ॥ उपरत्नान्यन्यत्र— वैक्रान्तः सूर्यकान्तश्च चन्द्रकान्तस्तथैव च । राजावर्तो लालसंज्ञः पेरोजाख्यस्तथाऽपरः ॥ ६ ॥