आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । १९ ततस्तेभ्यः पृथक्कुर्यात् सूतं प्रक्षाल्य काञ्जिकैः । ततः क्षिप्त्वा रसं खल्वे रसादर्धं च सैन्धवम् ॥ १३० ॥ मर्दयेन्निम्बुकरसैर्दिनमेकमनारतम् । ततो राजी रसोनश्च मुख्यश्च नवसागरः ॥ १३१ ॥ एतै रससमैस्तद्वत् सूतो मर्द्यस्तुपाम्बुना । ततः संशोष्य चक्राभं कृत्वा लिप्त्वा च हिङ्गुना ॥ १३२ ॥ द्विस्थालीसंपुटे धृत्वा पूरयेल्लवणेन च । अधःस्थाल्यां ततो मुद्रां दद्याद्दृढतरां बुधः ॥ १३३ ॥ विशोष्याग्निं विधायाधो निषिञ्चेदम्बु चोपरि । ततस्तु दद्यात्तीव्राग्निं तदधः प्रहरत्रयम् ॥ १३४ ॥ एवं निपत्य यात्यूर्ध्वं रसो दोषविवर्जितः । अथोर्ध्वपिठरीमध्ये लग्नो ग्राह्यो रसोत्तमः ॥ १३५॥ इति । एवं रसे गृहीते पुनस्तोलिते हीने सति पुनस्तद्यन्त्रं संमुद्य शेषस्योर्ध्वपातनं कृत्वा रसो ग्राह्य इति गुरुसंप्रदायः । अथा- न्यत्रापि— एतावतस्तु संस्कारान् सूतस्य कर्तुमक्षमैः । तन्मुख्यान् कियतः कृत्वा ग्राह्यो रोगापनुत्तये ॥ १३६ ॥ रसराजलक्ष्म्यां— दग्धोर्णागृहधूमसाररजनीरक्तेष्टिकाकाञ्जिकैः पिष्ट्वा व्योषकुमारिकानलवरानिम्बुद्रवैर्वासराम्¹ ॥ व्योषाद्यम्बुनि दोलया रचितया स्विन्नं सुताम्राङ्घ्रियुक् । पिष्टं भाण्डतलाजलाश्रयगतं सूतं समभ्युद्धरेत् ॥ १३७ ॥ लवणसलिलदोलायन्त्रमध्ये दिनैकं भुजगनयनवन्ध्याभृङ्गकल्रकान्तरस्थः ।

---

१ 'वा रसम्' क. ।