आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

३४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः अथाऽपरम्— यथाप्राप्तैः श्वेतपुष्पैर्नानावृक्षसमुद्भवैः । रसं चतुर्गुणं योज्यं कङ्गुणीतैलमध्यतः ॥ २४८ ॥ पचेत्तैलावशेषं तु तस्मिंस्तैले निषेचयेत् । द्रावितं तारबीजं तदेकविंशतिवारकम् । रञ्जितं जायते सम्यग्रसराजस्य रञ्जनम् ॥ २४९ ॥ अन्यच्च— कुटिले बलमत्यधिकं रागस्तीक्ष्णे च पन्नगे स्नेहः । रागस्नेहबलानि तु कमले नित्यं¹ प्रशंसन्ति ॥ २५० ॥ बलमास्तेऽभ्रकसत्त्वे जारणरागाः प्रतिष्ठितास्तीक्ष्णे । बन्धस्तु सारलोहे क्रमणं²मथ नागवङ्गगतम् ॥ २५१ ॥ क्रामति तीक्ष्णेन रसस्तीक्ष्णेन च जीर्यते ग्रासः । हेम्नो योनिस्तीक्ष्णं रागान् गृह्णाति तीक्ष्णेन ॥ २५२ ॥ तदपि च दरदेन हतं हत्वा वा माक्षिकेण रविसहितम् । वासितमपि वासनया घनवच्चार्यं च जार्यं च ॥ २५३ ॥ घनवदभ्रकवत् ॥ सर्वैरेभिर्लोहैर्माक्षिक³मृदितैर्द्रुतैस्तथा गर्भे । बिडयोगेन च जीर्णे⁴ रसराजो बन्धमुपयाति ॥ २५४ ॥ निर्बीजे⁵ समजीर्णे पादोने षोडशांशतया । अर्धेन पादकनकं पादेनैकेन तुल्यकनकं च ॥ २५५ ॥ समादिजीर्णस्य सारणायोग्यत्वं शतादिवेधकत्वं च; इतो न्यूनजीर्णस्य पत्रलेपाधिकार एव । यथा—

१ 'शंसन्ति धातुविदः' इति रसहृदये पाठः । २ 'सारणमथ नागवङ्गाभ्यां' इति रसहृदये पाठः । ३ 'माक्षिकनिहतैः' इति रसहृदये पाठः । ४ 'जीर्णैः' जीर्णो' ख. । ५ 'निर्बीजं समजीर्णे पादैकेनैव षोडशांशेन । अर्धेन पादयोगं पादेनैकेन तुल्यकनकं च ॥' इति रसहृदये पाठः ।