आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

३.] आयुर्वेदप्रकाशः । ७५ गुणाः— तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्यान्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि । हृल्लासकुष्ठज्वरकामलाश्च प्लीहामवातौ च गरं निहन्ति ॥ ४ ॥ अथाशुद्धदरदस्य दोषाः— अशुद्धो दरदः कुर्यादान्ध्यं क्षैण्यं क्लमं भ्रमम् । मोहं मेहं च संशोध्यस्तस्माद्वैद्यैस्तु हिङ्गुलः ॥ ५ ॥ अथ हिङ्गुलशोधनम् ।— मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् । सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ ६ ॥ वाग्भटः— सप्तकृत्वोऽऽर्द्रकद्रावैर्लकुचस्याम्बुनाऽपि वा । शोषितो भावयित्वा च निर्दोषो जायते खलु ॥ ७ ॥ अथ मारणम्—हिङ्गुलं तनुवस्त्रकञ्चुकगतं कृत्वा पटराङ्ग- नकन्दमध्यस्थं कृत्वा मृदा संवेष्ट्य पुटपाकविधानेन दशव- नोपलैः पुटेत्, एवं शतपुटानि; ततः शतपुटान्येवं वनवृन्ता- कस्य, ततः शतपुटान्येवं मन्दारफलस्य, ततः शतपुटान्येवमि- न्द्रवारुणिकाफलस्य, ततः शतपुटान्येवमम्लवेतसफलस्य, ततः सिद्धो जातश्चात्यरुणवर्णो भवति । रक्तिकैकामस्य पर्णखण्डेन त्रिगन्धादिसुगन्धिद्रव्यैर्यथालाभं भक्षयेत् । द्विगुणाग्निर्द्विगुण- कामः कासश्वासक्षयज्वरादिनाशश्च ॥ तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं रसगन्धसमुद्भवम् । मेहकुष्ठहरं रुच्यं बल्यं मेधाग्निवर्धनम् ॥ ८ ॥ अथ हिङ्गुलोत्पत्तिः; सा च रसपद्धत्युक्ता लिख्यते— अशुद्धपारदं भागं चतुर्भागं च गन्धकम् । उभौ क्षिप्त्वा लोहपात्रे क्षणं मृद्वग्निना पचेत् ॥ ९ ॥

---

१ 'तनुवस्त्रकन्दुकं' ख. । २ 'नवभागं' ख. ।