बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

७०	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ शौचविधिः

कार्यमिति शेषः । आर्याधिष्ठिताः आर्याच्छाखादि शुश्रूषवः ॥ २० ॥

आर्यवदाचमनकल्पः ॥ २१ ॥

**अनु०--**उनके आचमन का नियम आर्यों के समान ही हो ॥ २१ ॥

तेषामिति शेषः । कल्पः प्रयोगः । 'आसीनस्त्रिः पिबेत्' ( १. ८. १५ ) इत्यादि । एवं च 'स्त्रीशूद्रौ तु सकृत्' इत्येतदनार्याधिष्ठितशूद्रविषयं द्रष्टव्यम् । ननु सर्व एव शूद्रा आर्याधिष्ठिताः । तथा च वक्ष्यति—'शूद्रेषु पूर्वेषां परिचर्या' ( १. १८. ५ ) इति सत्यम्—तथाऽपि परिचर्यायामतिक्रमस्सम्भाव्यते । सन्ति हि केचिच्छूद्राः स्वतन्त्रा एव शिल्पजीविनश्च, तस्मादनवद्यम् । आर्यो ब्राह्मणोऽभिप्रेतो न क्षत्रियवैश्यौ, तत्रैतत्स्यात् । आर्यवदिति वतिप्रत्ययेनाऽऽचमनधर्माणां सर्वेषामतिदेशे सत्युपवीतादीनामपि प्राप्तिस्स्यात् । नेत्याह—त्रैवर्णिकप्रधानत्वादुपनयनस्य, तत्प्रयुक्तत्वाच्चोपवीतस्य, न शूद्रस्य प्राप्तिः । तस्मादुपवीतादिवर्जितस्याऽतिदेशोऽयम् ॥ २१ ॥

वर्णधर्मप्रसङ्गादिदमन्यदुच्यते मा भूत्तत्प्रसारणमिति—

वैश्यः कुसीदमुपजीवेत् ॥ २२ ॥

**अनु०—**वैश्य ब्याज पर रुपया उठाकर जीविका चला सकता है ॥ २२ ॥

कुसीदो वृद्धयर्थं द्रव्यस्य प्रयोगः ॥ २२ ॥

तमेव विस्तारयति—

पञ्चविंशतिस्त्वेव पञ्चमाषकी स्यात् ॥ २३ ॥

**अनु०—**किन्तु पच्चीस ( कार्षापण ) मूलधन पर पांच पण ( कार्षापण का बीसवां भाग ) प्रतिमास ब्याज़ होना चाहिए ॥ २३ ॥

माषो नाम कार्षापणस्य विंशतितमो भागः । 'विंशो भागः पणस्य परिकीर्तितः' इति स्मृत्यन्तरदर्शनात् । पञ्चविंशतिसङ्ख्यानां कार्षापणानां प्रतिमासं पञ्च माषा वृद्धिरित्यर्थः ॥ २३ ॥

एतदतिक्रमे दोषमाह—

अथाऽप्युदाहरन्ति—

'यस्समर्घमृणं गृह्य महार्घं यः प्रयोजयेत् ।

---

१. See. प्रजापतिस्मृति. श्लो० ८८. श्लोकद्वयमपीदं वासिष्ठे दृश्यते । तत्र 'ऋणं गृह्य' इत्यत्र 'धान्यमुद्धृत्य' इति पठ्यते । अन्यत् सर्वं सममेव । See वा. ध. २. ४१.