बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

पञ्चदशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः ११३

अमेध्यं मूत्रपुरीषादि तस्याऽग्निषु प्रक्षेपोऽभ्याधानम् । तस्मिन् सति अर- ण्योस्समारोप्य मथित्वाऽग्नीन् विहृत्य पवमानेष्टौ कृतायां तावद्दोषः परि- हृतो भवति । एकाग्नौ चैतद्द्रष्टव्यम् । तत्र च पुरोडाशस्थाने चरु- र्भवेत् ॥ १८ ॥

अथ यज्ञाङ्गानां प्राबल्यदौर्बल्यविवेकायाऽऽह—

शौचदेशमन्त्रार्थद्रव्यसंस्कारकालभेदेषु पूर्वपूर्वप्राधान्यं पूर्वपूर्व- प्राधान्यम् ॥ १९ ॥

अनु०—शुद्धता, स्थान, मन्त्र, क्रिया का क्रम, वस्तु, द्रव्य, उसका संस्कार और काल— इनमें भेद होने पर पूर्व पूर्व वाला प्रधान माना जाता है ॥ १९ ॥

इति बौधायनधर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

एतेषु भेदेषु विरोधेषु पूर्वस्य पूर्वस्य प्राबल्यं परस्य दौर्बल्यं चार्थविप्रकर्षा- द्वेदितव्यम् । यथाऽग्निष्टोमे प्रागुदक्प्रवणो देशो मूत्रोपहतो लभ्यते अनेवं- भूतश्च गोभिराक्रान्तोऽग्निदग्धश्च विद्यते, तयोरन्यतरस्मिन्नेव प्राचीनवंशादौ कर्तव्ये दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणोऽपि गोभिराक्रान्तोऽग्निदग्धश्च कर्तव्यः । कस्मात् ? शौचप्राधान्यात् । तद्धि पूर्वेण सन्निकृष्टतरम् , अदुष्टत्वात् । प्रागुदक्प्रवणं पुनर्दुष्टत्वात् विप्रकृष्टम् । दिङ्मात्रमेतदुदाहरणे प्रदर्शितम् । एवं 'देशयोर्मन्त्रा- वृतोः' इत्यादि द्वन्द्वशो द्रष्टव्यम् । आवृत् प्रयोग^१प्राशुभावः ॥ ५० ॥

इति बौधायनधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकृते प्रथमप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

---

सप्तमोऽध्यायः

पुनरपि ऋत्वर्थमेव किञ्चिदुच्यते—

^२उत्तरत उपचारो विहारः ॥ १ ॥

अनु०—जिस स्थान पर यज्ञ की अग्नि हो उस स्थान पर उत्तर की ओर से जाना चाहिए ॥ १ ॥

उपचारस्सञ्चारः ऋत्विग्यजमानानाम् । विहृता अग्नयो यस्मिन् देशे स विहारः, यस्य विहारस्योत्तरत उपचारो भवति स तथोक्तः । ऋत्विग्यजमाना उत्तरतोऽग्नीनां सञ्चरेयुरिति यावत् ॥ १ ॥

---

१. प्राशुभावः शैघ्रयम् ।
२. cf. आपस्तम्बयज्ञपरिभाषासूत्र सं. सू. १०.
११ बौ० ध०