बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

१३२	बौधायन-धर्मसूत्रम्	[ राजधर्माः

**अनु०—**जिस सम्पत्ति का स्वामी ब्राह्मणेतर वर्ण का हो और उस स्वामी का पता न हो, तो राजा एक वर्ष तक स्वामी के लौटने की प्रतीक्षा कर स्वयं उस सम्पत्ति को ग्रहण कर ले ॥ १६ ॥

असावस्य द्रव्यस्य प्रभुरित्यज्ञानमात्रे प्रणष्टशब्दः । ब्रह्मस्वमिति तु विज्ञाते ब्राह्मण एवाऽऽददीत । उक्तं चैतच्छौचाधिष्ठानाध्याये ‘न तु कदाचिद्राज्ञा ब्राह्मणस्य स्वमाददीत’ इति । आह च मनुः—

प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा ^१त्वब्दं निधापयेत् ।
^२अर्वाग्ब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ॥ इति ॥

गौतमोऽपि ‘प्रणष्टस्वामिकमधिगम्य राज्ञे प्रब्रूयुः । विख्याप्य संवत्सरं राज्ञा रक्ष्यम् । ऊर्ध्वमधिगन्तुश्चतुर्थं राज्ञश्शेष’ इति ॥ १६ ॥

अवध्यो व ब्राह्मणस्सर्वापराधेषु ॥ १७ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण को किसी भी अपराध के लिए वध का दण्ड नही होता ॥१७॥

वैशब्दः श्रुतिसंसूचनार्थः । तथा च गौतमः—‘षड्भिः परिहार्यो राज्ञाऽव-ध्यश्चाऽदण्ड्यश्चाऽबहिष्कार्यश्चाऽपरिवाद्यश्चाऽपरिहार्यश्चेति’ ^३इति । सर्वापराधेषु ब्रह्महत्यादिष्वपि ॥ १७ ॥

तत्र तर्हि किं कर्तव्यमित्याह—

ब्राह्मणस्य ब्रह्महत्यागुरुतल्पगमनस्वर्णस्तेयसुरापानेषु कुसिन्धभग-सृगालसुराध्वजांस्तप्तेनाऽयसा ललाटेऽङ्कयित्वा विषयान्निर्धमनम् ॥ १८ ॥

**अनु०—**ब्राह्मण के ब्राह्मण की हत्या करने पर, गुरुपत्नीगमन करने पर (ब्राह्मण का ) सुवर्ण चुरानेपर, सुरापान करने पर राजा उसके ललाट पर मनुष्य के धड़, स्त्रीयोनि, सृगाल और सुरापात्र की आकृति ( क्रमशः ) जलते हुए लोहे से अङ्कित करावे ओर राज्य से बाहर निकाल दे ॥ १८ ॥

कृत्वा प्रवासयेदिति शेषः । कुसिन्धः कबन्धः । भगः स्त्रीव्यञ्जनम् । सृगालो गोमायुः । स च शुनोऽपि प्रदर्शनार्थः । सुराध्वजः सुराभाण्डम् । आह च मनुः—

स्तेनस्य श्वापदः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः ।
गुरुतल्पे भगः कार्यो ब्रह्महण्यशिराः पुमान् ॥ इति ॥

---

१. त्र्यब्दं निधापयेदिति क. पु. ।
२. अर्वाक्त्व्यब्दाद्धरेदिति ग. पु. ।
३. अपरिभाष्यश्चेति. ग. पु. ।