बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 195, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंविंशः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने एकादशोऽध्यायः १४३
पञ्चमाष्टमौ वैश्यशूद्राणाम् ॥ १३ ॥
अनु०—पाँचवें और आठवें ( गान्धर्व तथा पैशाच ) क्रमशः वैश्यों और शूद्रों के लिए उचित हैं ॥ १३ ॥
पञ्चमो गान्धर्वः स वैश्यानां भवति । अष्टमः पैशाचः स शूद्राणाम् ॥१३॥
ईदृश्याः व्यवस्थायाः को हेतुरिति बुभुत्सूनामाह—
अयन्त्रितकलत्रा हि वैश्यशूद्रा भवन्ति ॥ १४ ॥
टि०—क्योंकि वैश्य और शूद्र पत्नियों के विषय में बहुत नियम का ध्यान नहीं रखते ॥ १४ ॥
अयन्त्रितं अनियतं कलत्रं भार्या येषां ते भवन्ति अयन्त्रितकलत्राः । दारेष्वत्यन्तनियमस्तेषां न भवतीत्यर्थः ॥ १४ ॥
तद्वा कथमिति चेत्—
कर्षणशुश्रूषाधिकृतत्वात् ॥ १५ ॥
अनु०—क्योंकि वे कृषि कर्म और दूसरों की सेवा का कार्य करते हैं ॥ १५ ॥
टि०—यहाँ कृषि कर्म से वाणिज्य का भी अर्थ लिया जायगा । निकृष्ट कर्म करने से वैश्य और शूद्र के विवाह भी उसी तरह के अनियमित होते हैं ।
कर्षणं वाणिज्यादीनामुपलक्षणार्थम् । निकृष्ट कर्माधिकृतत्वात्तयोर्विवाहा अपि तादृशा एवेत्यभिप्रायः ॥ १५ ॥
गान्धर्वमप्येके प्रशंसन्ति सर्वेषां स्नेहानुगतत्वात् ॥ १६ ॥
इति बौधायनधर्मसूत्रे प्रथमप्रश्ने विंशः खण्डः ॥ २० ॥
अनु०—कुछ आचार्य सभी वर्णों के लिए गान्धर्व विवाह की अनुमति देते हैं, क्योंकि वह प्रेम के ऊपर आश्रित होता है ॥ १६ ॥
एतद्धि गन्धर्वस्य लक्षणम्—'सकामेन सकामायाम्' इति । तत्र स्नेह मनश्चक्षुषोर्निबन्धः । तदन्वयगतं विहितविवाहकर्म । तथा चाऽऽपस्तम्ब- 'यस्यां मनश्चक्षुषोर्निबन्धस्तस्यामृद्धिर्नेतरदाद्रियेत' इति ॥ १६ ॥
एकविंशः खण्डः
'यथायुक्तो विवाहस्तथायुक्ता प्रजा भवति विज्ञायते ॥ १ ॥
१. See आप. ध. २. २१. ४. ।