बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

प्रथमः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः १६३

टि०—यह प्रायश्चित्त नियम दिन में स्वपत्नी संभोग के सन्दर्भ में ही है। सामान्यतः धर्मशास्त्र ने दिन में संभोग का निषेध किया है। 'रेतस्' शब्द से युक्त ऋचाएं 'पुनर्मामैत्विन्द्रियम्' तैत्तिरीय आरण्यक १.३० में आती हैं।
"पुनर्मामैत्विन्द्रियम् । पुनरायुः पुनर्भर्गः । पुनर्ब्राह्मणमैतु मा । पुनर्द्रविणमैतु मा । यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान् । यदोषधीरप्यसरद्यदापः । इदं तत् पुनराददे । दीर्घायुत्वाय वर्चसे । यन्मे रेतः प्रसिच्यते । यन्मे आजायते पुनः । तेन माममृतं कृषि । तेन सुप्राजसं कृषि ।" .

स्वभार्यायामेवैतत्प्रायश्चित्तम् । रेतस्या ऋचः रेतश्शब्दवत्यः ताश्च "पुनर्मामैत्विन्द्रियम्' इत्यनुवाकः। तासु च ^२भूम्ना शब्दप्रवृत्तिः। 'सृष्टीरुपदधाति' इतिवत् । दिवागमनप्रतिषेधः परिभाषायां द्रष्टव्यः 'परस्त्रीषु च दिवा च यावज्जीवम्' इत्यत्र ॥ २८ ॥

^३यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्सोऽवकीर्णी ॥ २९ ॥
अनु०—जो ब्रह्मचारी किसी स्त्री से मैथुन करता है, वह अवकीर्णी कहलाता है ॥२९॥

संज्ञाकरणं व्यवहारार्थम् । तस्य च प्रयोजनम्—'सप्तरात्रं कृत्वैतदवकीर्णि-व्रतं चरेत्' । 'प्राणाग्निहोत्रलोपेनाऽवकीर्णी' इति च ॥ २९ ॥

स गर्दभं पशुमालभेत ॥ ३० ॥
अनु०—अवकीर्णी गर्दभ पशु की बलि दे ॥ ३० ॥
पशुग्रहणं सकलविषयेतिकर्तव्यताप्राप्त्यर्थम् । अन्यथा हि तदनर्थकं स्यात्।

---

१. पुनर्मामैत्विन्द्रियम् । पुनरायुः पुनर्भर्गः । पुनर्ब्राह्मणमैतु मा। पुनर्द्रविणमैतु मा । यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान् । यदोषधीरप्यसरद्यदापः । इदं तत् पुनराददे । दीर्घायुत्वाय वर्चसे ॥ यन्मे रेतः प्रसिच्यते । यन्म आजायते पुनः । तेन माममृतं कृषि । तेन सुप्रजसं कृषि ॥ इति समग्रोऽनुवाकः ।।
२. अत्र तिस्र ऋचः—पुनर्मामिति प्रथमा । यन्मेऽद्य रेतः इति द्वितीया । यन्मे रेतः इति तृतीया । तत्र प्रथमायां रेतश्शब्दो नाऽस्ति । द्वितीयातृतीययोरेवाऽस्ति । तथाऽपि, तिसृषु मध्ये द्वयोस्सत्त्वात् बाहुल्यात् तिसृणामपि रेतस्यापदेन व्यवहारः । यथा एकयाऽस्तुवत प्रजा असृज्यन्त इत्याद्यास्सप्तदश मन्त्राश्चयनप्रकरणे पठिताः । तत्र चतुर्दश मन्त्राः सृष्टिवाचकसृजधातुघटिताः । त्रयो न तद्घटिताः । तथाऽपि बाहुल्यात् सृष्टिपदेन व्यवहारः एवमिहाऽपीति ।
३. cf. आप. श्रौ. ९. १५. १-४ and also आप ध. १. २६. ८