बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 253, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २०९
गुरुः गुरुस्थानीयोऽभिप्रतः । नरेन्द्रोऽभिषिक्तः । पूर्वोक्त इति अनन्तरा- भिहितं प्रायश्चित्तमाह; तच्च कृच्छ्रादित्रयम् ॥ १५ ॥
इदानीं ब्राह्मणस्य स्वकीयवृत्त्या जीवनाशक्तावनुकल्पमाह-- अध्यापनयाजनप्रतिग्रहैरशक्तः क्षत्रधर्मेण जीवेत् प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ १६॥
**अनु०—**अध्यापन करने, यज्ञ कराने और दान लेने में असमर्थ होने पर ब्राह्मण क्षत्रिय के धर्म का आश्रय लेकर जीविका निर्वाह करे, क्योंकि वही ब्राह्मण के धर्म के निकट है ॥ १६ ॥
अशक्तिः नित्यकर्मावसादोऽवृत्त्यावसादो वा; अध्यापनादिष्वेकेनैव जीव-नाशक्तौ द्वितीयं तृतीयं वाऽधितिष्ठेत् । तत्राऽपि लघूपायासम्भवे गुरूपाय आस्थेयः । कुत एतत् ?
यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्मभिरगर्हितैः ।
अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसञ्चयम् ॥
इति स्मरणात् । क्षत्रधर्मः शस्त्रधारणम् । प्रत्यनन्तरत्वात् ? प्रतिशब्दोऽत्यन्तानन्तर्ये वर्तते । क्षत्रधर्मो हि वैश्यधर्मादनन्तरो ब्राह्मणस्य । अनेनैतद्दर्शयति—क्षत्रधर्मासम्भवे वैश्यधर्मेणोपजीवेदिति । सोऽपि प्रत्यनन्तर एव शूद्रधर्मव्यपेक्षया । "अध्यापनयाजनप्रतिग्रहास्सर्वेषाम् । पूर्वः पूर्वो गुरुः । तदलाभे क्षत्रियवृत्तिः तदलाभे वैश्यवृत्तिरि"ति ॥ १६ ॥
नेति गौतमोऽत्युग्रो हि क्षत्रधर्मो ब्राह्मणस्य ॥ १७ ॥
**अनु०—**किन्तु गौतम का मत है कि ब्राह्मण ऐसा न करे, क्योंकि क्षत्रिय के धर्म ब्राह्मण के लिए अत्यन्त कठोर होते हैं ॥ १७ ॥
**टि०—**गौतम धर्म सूत्र में गौतम का इस प्रकार का मत नहीं मिलता, अपितु वहाँ भी यही कहा गया है कि आपत्काल में यदि अपने वर्ण के नियम का पालन करने से जीविका न चल सके तो ब्राह्मण क्षत्रिय की वृत्ति स्वीकार करे और उससे भी निर्वाह न होने पर वैश्य की वृत्ति ग्रहण करे, १.७.६.७ पृ० ६५.
न क्षत्रधर्मो ब्राह्मणेनाऽऽस्थेय इति गौतम आचार्यो मन्यते स्म । प्रसिद्धगौतमीये 'तदलाभे क्षत्रियवृत्तिः' इति वचनात् अन्यद्गौतमशास्त्रमस्तीति कल्प्यते । तथा 'आहिताग्निश्चेत् प्रवसन् म्रियेत पुनस्संस्कारं कृत्वा शववच्छौचमिति गौतमः' इति वासिष्ठे । अत्युग्रः अतितीक्ष्णः 'संग्रामे संस्थानमनिवृत्तिश्च, न दोषो हिंसायामाहवे' इत्येवंलक्षणो ह्यसौ ॥ १७ ॥
अथेदानीं विप्रविशोश्च शस्त्रग्रहणे कारणमाह—