बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 254, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें२०२ | बौधायनधर्मसूत्रम् | [ आपद्वृत्तिः
अथाप्युदाहरन्ति — गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा वर्णानां वाऽपि सङ्करे । गृह्णीयातां विप्रविशौ शस्त्रं धर्मव्यपेक्षया ॥ १८ ॥
अनु०—इस संबन्ध में निम्नलिखित पद्य उद्धृत किया जाता है:- गो के लिए, ब्राह्मण की रक्षा के लिए, अथवा वर्णों की अस्तव्यस्तता की स्थिति में धर्म की रक्षा का विचार कर ब्राह्मण और वैश्य भी शस्त्र धारण करें ॥ १८ ॥
टि०—गौतम प्राणसंकट उपस्थित होने पर ब्राह्मण के लिए शस्त्रग्रहण करना विहित करते हैं : प्राणसंशये ब्राह्मणोपि शस्त्रमाददीत । १।७।२५ पृ० ६९ ।
अर्थशब्दश्चाऽत्र रक्षणप्रयोजनवचनः । वर्णानां सङ्करः अनर्हस्त्रीपुंसलक्षणः । शस्त्रग्रहणे हेतुः—धर्मव्यपेक्षयेति । धर्मबुद्धयेति यावत् ॥ १८ ॥
प्रत्यनन्तरत्वादिति हेतुना वैश्यवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तम् , इदानीं त्वनुवदत्युत्तरविधित्सया —
वैश्यवृत्तिरनुष्ठेया प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ १९ ॥
अनु०—अथवा वैश्य की वृत्ति ग्रहण करे, क्योंकि वही उसके बाद की वृत्ति है ॥ १९ ॥
न हीनवर्णेनोत्कृष्टवृत्तिरास्थेया 'न तु कदाचिञ्ज्यायसीम्' इति वासिष्ठे-निषेधात् । तत्र कृषिवणिज्यलक्षणादिः वैश्यवृत्तिः । तत्र वाणिज्यविशेषो विहितः—'तृणकाष्ठमविकृतं विक्रेयम्' इत्येवमादिना ॥ १९॥
अथ कृषावाह—
प्राक्प्रातराशात् कर्षी स्यात् ॥ २० ॥
अनु०—(यदि ब्राह्मण कृषि कर्म द्वारा जीविका निर्वाह करता है तो) प्रातराश के समय से पहले ही जुताई करे ॥ २० ॥
टि०—प्रातराश दिन के भोजन को कहते हैं, तात्पर्य यह है कि मध्याह्न तक ही कृषि कर्म करे । गोविन्दस्वामी ।
प्रातराशो दिवाभोजनम् , तेन च मध्याह्नो लक्ष्यते । अष्टधाकृतस्य वासरस्य पञ्चमो भाग इत्यर्थः । तत्र हि भोजनं विहितम्, 'पञ्चमे भोजनं भवेत्' इति दक्षवचनात् । अस्मात् कालात् प्रागेवाऽनडुद्द्वयां विकृष्याऽक्लिष्टौ तौ विसृजेत् ॥ २० ॥
तौ विशिनष्टि—
अस्यूतनासिकाभ्यां समुष्काभ्यामतुदन्नारया मुहुर्मुहुरभ्युच्छन्दयन् ॥२१॥