बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

षष्ठः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः २१७

सह ब्रजेदिति शेषः । एतैस्सद्वितीयो न स्याद्भ्रमन इत्यर्थः ॥ २२ ॥

न प्रतिसायं व्रजेत् ॥ २३ ॥

अनु०—सन्ध्या के आगमन के समय यात्रा पर न निकले ॥ २३ ॥

प्रमाद्भयादेव ॥ २३ ॥

न नग्नस्स्नायात् ॥ २४ ॥ न नक्तं स्नायात् ॥ २५ ॥

अनु०--नग्न होकर स्नान न करे । रात्रि में स्नान न करे ॥ २४-२५ ॥

अनयोः पूर्वः प्रतिषेधः स्नानमात्रे । उत्तरस्तु नित्यनैमित्तिके । तत्र हि— ‘शक्तिविषये मुहूर्तमपि नाऽप्रयतस्स्यात्’ इत्युक्तम् । नैमित्तिकस्याऽपि महानिशि प्रतिषेधं केचिदिच्छन्ति ॥ २४ ॥ २५ ॥

न नदीं बाहुकस्तरेत् ॥ २६ ॥

अनु०—बाहों से तैर कर नदी पार न करे ॥ २६ ॥

बाहुभ्यां तरतीति बाहुकः ॥ २६ ॥

न कूपमवेक्षेत ॥ २७ ॥

अनु०—कुए में न झांके ॥ २७ ॥

आत्मानं तत्र द्रष्टुमिति शेषः । इतरथा कूपपतितानां बालादीनामुद्धारणासिद्धेः ॥ २७ ॥

न गर्तमवेक्षेत ॥ २८ ॥

अनु०—किसी गहरे गड्ढे में न झांके ॥ २८ ॥

अधोमुख एव निम्नॊ भूभागः गर्तो भवति । को विशेषः कूपगर्तयोरिति चेत्-कूपो नाम दुःखेनाऽऽदायोदकं पातुं योग्यः, निम्नं खातित इत्यर्थः । यः करेणोदकं गृहीत्वा पातुं योग्यस्स गर्तः ॥ २८ ॥

न तत्रोपविशेद्यत एनमन्य उत्थापयेत् ॥ २९ ॥

अनु०—उस स्थान पर न बैठे जहां से कोई उठा दे ॥ २९ ॥

सर्वत्र पारवश्यं पुरुषस्य हृदीत्युपदेशः । राजभवनादिष्वासननिषेधोऽयम् । स्वयमारोढुमशक्यं देशं प्रत्यारोहणनिषेधो वा । ‘सूर्यमुदयास्तमये न निरीक्षेत’ ( २. ६. १० ) इत्यारभ्योक्तानां प्रतिषेधानां केचिद्दृष्टार्थाः केचिददृष्टार्थाः केचिदुभयार्था इत्यवश्यं परिहरणीया एव । नो चेत् ‘स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम्’ इत्यवसरः स्यात् ॥ २९ ॥