बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 310, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें२५८ बौधायन-धर्मसूत्रम् [ ज्ञानकर्मसमुच्चयः
किञ्च—
प्रजामिरग्ने अमृतत्वमश्याम् ॥ जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिरृणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति । एवमृणसंयोगादीन्यसंख्येयानि भवन्ति ॥ ३६ ॥
अनु०— हे अग्नि हम पुत्रों के द्वारा अमृतत्त्व की प्राप्ति करे। ब्राह्मण उत्पन्न होता है। ब्रह्मचर्य द्वारा ऋषियों के ऋण से यज्ञ द्वारा देवों के ऋण से, तथा पुत्र उत्पन्न कर पितरों के ऋण से मुक्त होता है। इस प्रकार वैदिक ग्रन्थों में अनेक अनुच्छेदों में ऋण के संयोग का उल्लेख किया गया है ॥ ३६ ॥
अमृतत्वं जननमरणशून्यत्वं, मुक्तिरित्यनर्थान्तरम् । आश्रमभेदे सति कथमेवं ब्रूयात् ॥ ऋणवान् अनन्तराः पुत्राणां लोकाः ऋणमस्मिन् सन्नयति । ज्योत्स्ना ह पुत्रं परमे व्योमन्न प्रजात्वति गुण इत्यादि । तस्मादप्यैकाश्रम्यमेव ज्यायः ॥ ३६ ॥
त्रयीं विद्यां ब्रह्मचर्यं प्रजातिं श्रद्धां तपो यज्ञमनुप्रदानम् । य एतानि कुर्वते तैरित्सह स्मो रजो भूत्वा ध्वंसतेऽन्यत्प्रशंसन्निति प्रशंसन्निति ॥ ३७ ॥
इति द्वितीयप्रश्ने एकादशः खण्डः ।
अनु०— तीन वेदविद्या का अध्ययन, ब्रह्मचर्य का पालन, पुत्र की उत्पत्ति, श्रद्धा तप का अनुष्ठान, यज्ञ का सम्पादन तथा दान—जो इन कर्मों को करते हैं, वे ही हमारे साथ निवास करे, जो अन्य कार्यों की प्रशंसा करता है वह धूल में मिलकर नष्ट हो जाता है ॥ ३७ ॥
त्रयाणां वेदानां समाहारस्त्रयी ब्रह्मचर्यमित्यपावरणे तैरेव सह सार्धं स्मः अवामः नान्यैरन्यतरोपासकैर्वा । यस्त्वन्यतरदेवोपास्ते ज्ञानं कर्म वा प्रशंसन् स रजो भूत्वा प्रध्वंसते रजः पापं रजस्वलेति यथा । यद्वा रजस्सूक्ष्माणि चूर्णानि यथा तानि क्वचिदपि नाऽवतिष्ठन्ते तद्वन्नाऽऽस्पदं लभते । अथवा गुणो रजः सत्त्वं रजस्तम इति । अस्मिन् पक्षे मतुपो लोपो द्रष्टव्यः । आहोपुरुषिकयाऽन्यतरदेव प्रशंसन् रजस्वलो भूत्वा ध्वंसते । तस्मात् ज्ञानकर्मसमुच्चयस्साधीयान् ।
नन्वाश्रमभेदो नाऽस्तीत्युक्तं किमिदं प्रलप्यते त्रयीं विद्यामिति ? अविवेकापराधोऽयं नाऽऽयुष्मतो दोषः ।