बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

द्वादशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः २५९

श्रौते नास्तीत्युक्तम् । न पुनस्मार्तेऽपि नाऽस्तीति । असंख्येयानि स्मृति- वाक्यानि सन्ति 'ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् गृहाद्वा वनाद्वा' 'तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवत' इति । आह च— 'आश्रमसमुच्चयं द्वितीयं' आयुषो भागं तृतीयम् । इति । तथा चापस्तम्बः- चत्वार आश्रमाः गार्हस्थ्यं आचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थ्यमिति । तत्र भेदे सति आश्रमाणां बाधो विकल्पस्समुच्चयो वा सम्भवति । तत्र मानवे बाधपक्षस्स- हेतुकः प्रतिपादितः । 'सर्वेषामपि चैतेषां वेदश्रुतिविधानतः । गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठस्स त्रीनेतान् बिभर्ति हि ॥ वेदश्रुत्या हि गृहस्थस्य स्त्र्युपादानप्रभृत्याश्मशानकरणात् सर्वं विधीयते स्मृत्या । भाष्यकारोऽपि बहु मन्यते स्माऽस्य च गृहस्थाश्रमस्य वेदे श्रुतिवि- धानतः श्रेष्ठ्यवचनात्तदविरोधेनाऽऽश्रमान्तरप्रतिपत्तिरवगम्यते इति वदन् । गौतमोऽपि तुशब्देनेतरौ पक्षौ व्यावृत्त्य सहेतुकममुं पक्षमेवोपसंहृतवान् 'ऐका- श्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधानात् गार्हस्थ्यस्य' इति । आचार्याभिप्रायस्तु विस्त- रेण प्रदर्शितः । तस्मात् सूक्तं 'ये चत्वारः पथयो देवयाना इति कर्मवादो नाऽऽ- श्रमवादः' इति ॥ ३७ ॥

इति श्रीगोविन्दस्वामिविरचिते बौधायनधर्मसूत्रविवरणे द्वितीयप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः ॥

---

द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः

द्वादशः खण्डः

स्नानमुक्तं महायज्ञाश्च । अथेदानीमवसरप्राप्तं भोजनमारभते—

अथ शालीनयायावराणामात्मयाजिनां प्राणाहूतीर्व्याख्या- स्यामः ॥ १ ॥

**अनु०—**अब हम आत्मयाजी (आत्मा में ही अग्नि का आधान कर यज्ञ करने वाले) गृहस्यों और यायावरों की प्राण देवता की आहुतियों का विवेचन करेंगे ॥१॥

**टि०—**शालीन का अर्थ गृहस्थ और यायावर का भ्रमणशील अर्थ है । इन शब्दों की व्युत्पत्ति का संकेत आगे तृतीय प्रश्न के प्रथम अध्याय सूत्र ३ में किया गया है । 'शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम् । वृत्त्या वरया यातीति यायावरत्वम् । अनुक्रमणचरणा-