बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 339, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंसप्तदशः खण्डः ] द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः. २८७
यथा ¹दर्शपूर्णमासयोरन्वाधानं तथैतदपि ब्रह्मप्रवेशस्य ॥ १९ ॥
अथ सायं हुतेऽग्निहोत्र उत्तरेण गार्हपत्यं तृणानि संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यञ्चि पात्राणि सादयित्वा दक्षिणेनाऽऽहवनीयं ब्रह्मायतने दर्भान् संस्तीर्य तेषु कृष्णाजिनं चाऽन्तर्धायैतां रात्रिं जागर्ति ॥२०॥
**अनु०—**सायंकाल अग्निहोत्र हवन करने के बाद गार्हपत्य अग्नि के उत्तर तृणों को बिखेर कर उन पर जोड़ों में तथा उलट कर पात्रों को रखे, आहवनीय अग्नि के दक्षिण ब्रह्मान् नाम के ऋत्विज् के बैठने के स्थान पर कुशों को बिखरे, उसे काले मृग चर्म से ढंके और उस रात जागता रहे ॥ २० ॥
आहवनीयशब्दः परिगृहीताग्निपरिग्रहार्थः। तेनौपासनाग्निकेनाऽपि तत्संन्निकाश इदं कर्तव्यम्। जागर्ति बुध्यते। एषा हि ब्रह्मरात्रिः। अन्यदसंवृतम् ॥ २० ॥
य एवं विद्वान् ब्रह्मरात्रिमुपोष्याऽग्नीन् समारोप्य प्रमीयते सर्वं पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्याम् ॥ २१ ॥
**अनु०—**इस प्रकार जानने वाला जो ब्राह्मण ब्रह्मरात्रि में उपवास करने के बाद अपने में पवित्र अग्नियों को धारण किए हुए मृत्यु को प्राप्त करता है, वह सभी पापों से ब्रह्महत्या के पाप से भी मुक्त हो जाता है ॥ २१ ॥
अग्नीन् समारोप्य आत्मनीति शेषः। वक्ष्यमाणस्याऽऽत्मसमारोपणस्याऽस्मिन्नप्यवसरे पाठोऽस्मिन्नपि क्रमेऽग्निसमारोपणाभ्यनुज्ञानार्थः। एतदवस्थापन्नस्य मृतस्याऽऽश्रमफलावाप्तिर्भवतीत्यभिप्रायः ॥ २१ ॥
अथ ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय काले एव प्रातरग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ २२ ॥
**अनु०—**ब्राह्म मुहूर्त में उठकर उचित समय पर प्रातःकालीन अग्निहोत्र हवन करे ॥ २२ ॥
रात्रेः पश्चिमो यामः पञ्चघटिकावशेषो ब्राह्मो मुहूर्तः। उषःप्रभृत्योदयादित्येके। तत्र शक्त्यपेक्षो विकल्पः। कालग्रहणं उपोदयाभ्युषितोदयकालानां यस्य योऽङ्गीकृतः कालस्तत्प्रदर्शनार्थम् ॥ २२ ॥
१. दर्शपूर्णमासारम्भेऽग्निविहरणानन्तरं अन्वाधानं नाम विहृतेष्वग्निषु काष्ठाधानं विहितम्। तच्च “ममाग्ने वर्चः” इत्यादिमन्त्रैः कर्तव्यम्। तच्च श्वो यक्ष्यमाणानां देवतानां परिग्रहार्थम्।