भारतकोश
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

पृष्ठ 35, कुल 486 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 35
बौधायन २. १. २आपस्तम्ब १. २९
१. २. ३. ३९ धावन्तमनुधावेद्गच्छ-न्तमनुगच्छेत्तिष्ठन्तमनुतिष्ठेत् ।१. ६. ८ गच्छन्तमनुगच्छेत् ।<br>९. धावन्तमनुधावेत् ।
१. १५. २० नाऽप्रोक्षितमप्रपन्नं क्लिन्नं काष्ठं समिधं चाऽग्न्यादध्यात् ।१. १५. १२ नाऽप्रोक्षितमिन्धनमग्नावा-दध्यात् ।
१. २१. १ यथायुक्तो विवाहस्तथायुक्ता प्रजा भवतीति विज्ञायते ।२. १२. ४ यथायुक्तो विवाहस्तथायुक्ता भवति ।
१. २१. ८ स्तनयित्नुवर्षाविद्युत्सन्निपाते त्र्यहमनध्यायोऽन्यत्र वर्षाकालात् ।१. ११. २३ विद्युतस्तनयित्नुर्वृष्टिश्चा-पतौ यत्र सन्निपतेयुस्त्र्यहमनध्यायः ।
२. २. ३ चतुर्थकाल' न्दकाम्यवायी त्रिभिर्वर्षै स्तदपहन्ति पापम् ।१. २७. ११ उदकाभ्यवायी त्रिभिर्वर्षैस्त-दपहन्ति पापम् ।
२. २. ९ तेषां तु निर्वेषो द्वादशमासान् द्वादशाऽर्धमासान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादश षडहान् द्वादश त्र्यहान् द्वादशाहं षडहं त्र्यहमहोरात्रमेकाहमिति यथाकर्मभ्यासः ।१. २९ १७ पतनीयवृत्तिस्त्वशुचिकराणां द्वादश मासान् द्वादशार्धमासान् द्वादश द्वादशाहान् द्वादश सप्ताहान् द्वादश त्र्यहान् द्वादशं द्वयहान् द्वादशाहे सप्ताहं त्र्यहं द्व्य-हमेकाहम् ।<br>१८. इत्यशुचिकरानिर्वेषो यथा कर्मा-भ्यासः ।
२. ३. ३४-३५ इदानीमहमीर्ष्यामि स्त्रीणां जनक नो पुरा यतो यमस्य मदने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् । रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने । तस्माद्भार्यां रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ।२. १३. ६ इदानीमेवाहं जनकः स्त्रीणा-मीर्ष्यामि नो पुरा यदा यमस्य सादने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने । तस्माद्भार्यां रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ॥
२. १४. २ त्रिमधुस्त्रिणाचिकेतस्त्रिसुपर्ण-पञ्चाग्निश्चषडङ्गविच्छीर्षकोज्येष्ठसामिक स्स्ना-तक इति पङ्क्तिपावनाः ।२. १७. २२ त्रिमधुस्त्रिसुपर्णस्त्रिणाचि-केतचतुर्मेधः पञ्चाग्निज्येष्ठसामिको वेदाध्या-य्यनूचानपुत्रः पङ्क्तिपावना भवन्ति ।

बौधायनधर्मसूत्र आपस्तम्ब से पूर्ववर्ती है, इसका एक प्रबल प्रमाण यह है कि आपस्तम्ब ने बौधायन के कई मतों की आलोचना की है। यद्यपि आपस्तम्ब बौधायन के नाम का उल्लेख नहीं करते, तथापि आपस्तम्ब द्वारा उपदिष्ट विचार बौधायन के विचारों की अपेक्षा अधिक अर्वाचीन और विकसित हैं। उदाहरणार्थ, पुत्र के उत्तरा-धिकार के विषय में बौधायन ने जो मत व्यक्त किये हैं उसकी आलोचना आपस्तम्ब ने की है। नियोग के सम्बन्ध में भी बौधायन का मत आपस्तम्ब की अपेक्षा अधिक प्राचीन है। विवाह का विवेचन करते हुए बौधायन ने सभी भेदों का उल्लेख किया है, किन्तु आपस्तम्ब ने पैशाचविवाह को अत्यन्त गर्हित समझकर उसका उल्लेख नहीं किया है।

बौधायनधर्मसूत्र और आपस्तम्बधर्म की तुलना के आधार पर ब्यूह्लर ने आपस्तम्ब को परवर्ती माना है—