बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

[ ३० ]

गौतम—‘ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधानाद् गार्हस्थ्यस्य।’ बौधा० ‘ऐकाश्रम्यं त्वाचार्या अप्रजननत्वादितरेषाम् ॥’

उपर्युक्त दोनों समानताओं का उल्लेख करते हुए ब्यूह्लर ने अपने बौधायनधर्मसूत्र के अनुवाद की भूमिका में लिखा है —

"The almost literal identity of the first long passage makes it not improbable that Baudhayana borrowed in this instance also from Gautama without noting the source from which he drew"

किन्तु चूंकि ब्यूह्लर का यह मत है कि मूलतः बौधायनधर्मसूत्र में दो ही प्रश्न थे अतः वे तृतीय प्रश्न के ऊपर उद्धृत १०वें अध्याय को गौतम से लिया गया नहीं मानते—

"On the other hand the argument drawn from the fact that the tenth Adhyaya of Prasna III has been taken from Gautama's Sutra loses its face since, as I have shown above it is improbable that the third Prasna formed part of Baudhayana's original work"

बौधायनधर्मसूत्र तथा आपस्तम्बधर्मसूत्र

बौधायनधर्मसूत्र को आपस्तम्बधर्मसूत्र से पहले की रचना मानते हैं। बौधायन के अनेक सूत्र आपस्तम्ब में मिल जाते हैं।

उदाहरणार्थ—

बौधायन २. १. २	आपस्तम्ब १. २९
अथ पतितास्समवाय धर्मांश्चरेयुरितरेतरयाजका इतरेतराध्यापका मिथो विवहमानाः पुत्रान् सन्निष्पाद्य ब्रूयुर्विप्रव्रजताऽस्मत्त एवमार्यान् सम्प्रतिपत्स्यथेति । अथापि न सेन्द्रियः पतति । तदेतेन वेदितव्यमङ्गहीनोऽपि हि साङ्गं जनयतीति ॥ १० ॥	अथाभिशस्ताः समवसाय चरेयुर्धर्म्यमिति मांशित्येतरेतरयाजका इतरेतराध्यापका मिथो विवहमानाः ॥ ८ ॥<br><br>पुत्रान् सन्निष्पाद्य ब्रूयुर्विप्रव्रजताऽस्मदेवं ह्वास्मत्स्वार्थामिम्प्रश्यत्यस्यतेति ॥ ९ ॥<br><br>अथापि न सेन्द्रियः पतति ॥ १० ॥<br><br>तदेतेन वेदितव्यमङ्गहीनोऽपि साङ्गं जनयति ॥ ११ ॥
मिथ्यैतदिति हारीतो दधिधानीसधर्माः स्त्रियस्त्युर्यो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतञ्च्य मन्थति न तच्छिष्टा धर्मकृत्येषूपयोजयन्ति । एवमशुचि शुक्लं यन्निर्वर्तते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ ११ ॥	मिथ्यैतदिति हारीतः ॥ १२ ॥<br><br>दधिधानीसधर्मा स्त्री भवति ॥ १३ ॥<br><br>यो हि दधिधान्यामप्रयतं पय आतञ्च्य मन्थति न तेन धर्मकृत्यं क्रियेत एवमशुचि शुक्लं यन्निर्वर्तते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ १४ ॥
१. २. ३. ४० नाप्सु श्लघमानस्स्नायात् ।<br>४१. दण्ड इव प्लवेत् ।	१. २. ३० नाप्सु श्लाघमानः स्नायाद्यदि स्नायाद्दण्डवत् प्लवेत् ॥