बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

तृतीयः खण्डः ] प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः २१

एषां क्रमेणेत्यनुषज्यते । याज्ञिकवृक्षविशेषाः पलाशोऽदयो¹ गृह्य एवोक्ताः । तेषां मध्ये प्रतिगृह्णीयादीप्सितं दण्डम् ॥ १६ ॥
भिक्षाचरणे कर्तव्ये ब्राह्मणस्य तावन्मन्त्रोद्धारमाह—
भवत्पूर्वां भिक्षामध्यां याञ्चान्तां चरेत् सप्ताक्षरां क्षां च² हिञ्च न वर्धयेत् ॥ १७ ॥
अनु०—'भवत्' को आरम्भ में 'भिक्षा' को मध्य में तथा याचनाार्थक क्रियापद को अन्त में रखते हुए सात अक्षर के मन्त्र ( वाक्य ) का उच्चारण करते हुए भिक्षा चरण करे, किन्तु ( भवति भिक्षां देहि' जैसे वाक्य में ) क्षां और हि का उच्च स्वर से उच्चारण न करे ॥ १७ ॥
भिक्षामन्त्रं व्यक्तमेवोच्चरेत् भवच्छब्दपूर्वां भिक्षाशब्दमध्यां याञ्चाप्रतिपादकशब्दान्तां सप्ताक्षरां चरेत् । एवं हि 'भवति भिक्षां देहि' इति सम्पन्नो भवति । तत्र च क्षाहिशब्दौ न वर्धयेत् नोच्चैराचक्षीतेत्यर्थः । वचने अवचने कण्वनिपातः ( ? ) । उच्चैराचक्षीतेति विधिर्गम्यते । यद्वा—ओदनादिदेयद्रव्यभेदे दातृभेदे च न वर्धयेत् । द्विवचनबहुवचन प्रयोगो न कर्तव्य इत्यर्थः । एवमुच्चारणमदृष्टार्थं भवति ॥ १७ ॥
अथ वर्णानुपूर्व्येण भिक्षामन्त्रोच्चारणवेलायां भवच्छब्दप्रयोगदेशमाह—
³भवत्पूर्वां ब्राह्मणो भिक्षेत भवन्मध्यां राजन्यो भवदन्त्यां वैश्यस्सर्वेषु वर्णेषु ॥ १८ ॥
अनु०—ब्राह्मण ( भिक्षा मन्त्र में ) 'भवत्' शब्द को पहले रखते हुए, क्षत्रिय 'भवत्' को मध्य में रखते हुए तथा वैश्य 'भवत्' को अन्त में रखते हुए भिक्षाचरण करे और सभी वर्ण से भिक्षा मांगे ॥ १८ ॥
टिप्पणी—सभी वर्ण से यहाँ केवल प्रथम तीन वर्णों से तात्पर्य है, शूद्र से नहीं: ‘प्रकृताश्च त्रैवर्णिकाः, ततश्च पर्युदस्तश्शूद्रः ।’—गोविन्दस्वामी ।
ब्राह्मणग्रहणं वर्णान्तरार्थमनुवादः । वर्णग्रहणेनैव सार्ववर्णिकभैक्षाचरणे सिद्धे सर्वग्रहणात् प्रकृतिविषयमिति गम्यते । प्रकृताश्च त्रैवर्णिकाः, ततश्च पर्युदस्तश्शूद्रः । ननु प्रतिलोमपर्युदासार्थः स किमिति न भवति ? भवतु यदि शूद्रान्नभोजनप्रतिषेधपराणि वाक्यानि न स्युः, सन्ति हि तानि ॥ १८ ॥

---

१. बौधायनगृह्ये द्वितीयप्रश्ने षष्ठखण्डे द्रष्टव्यम् ।
२. 'भि' इत्यपि पाठः ।
३. Cf. आपस्तम्बधर्मसूत्र. १. ३. २८–३०.