बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 94, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४२ | बौधायन-धर्मसूत्रम् | [ कमण्डलुचर्या |
|---|
यत्त पुराणं श्रुतिश्च 'अपो निशि न गृह्णीयात्' इति, तत्र परिहारमाह— यावदुदकं गृह्णीयात्तावत्प्राणानायच्छेत् ॥ १३ ॥ अनु०— जब तक जल ग्रहण करता रहे तब तक प्राणवायु को रोके रहे ॥१३॥ उदकग्रहणवेलायाम् ॥ १३ ॥ कथं प्राणायामेन परिहार इत्याशङ्कयाऽऽह— अग्निर्ह वै ह्युदकं गृह्णाति ॥ १४ ॥ अनु०— इस प्रकार अग्नि ही जल को ग्रहण करता है ॥ १४ ॥ टि०— 'इस प्रकार प्राणवायु को रोकने पर वायु प्रबल हो जाता है और अग्नि उत्पन्न होता है। अग्नि के उत्पन्न होने पर रात्रि में भी आदित्य का अभाव नहीं होता।'—गोविन्द स्वामी ।
कथं प्राणायामे सत्युदकं गृह्णात्यग्निः ? कथं वा तेनाऽऽदित्यसन्निधि- र्भवति ? इति चेत् ; उच्यते—निराधे सति वायुर्बलवान् जायते, ततोऽग्निः । तथा च वक्ष्यति— निरोधाज्जायते वायुर्वायोरग्निर्हि जायते । तापेनाऽऽपोऽधिजायन्ते ततोन्तश्शुध्यते त्रिभिः” (४.१.२४) इति । अनुभावोऽपि तथैव दृश्यते । अग्नौ सत्यादित्यसन्निधिर्भवतीति शक्यते वक्तुम् । तथा च श्रुतिः—'आदित्योऽग्निं यन्नक्तमनुप्रविशति मोऽन्तर्धायते' इति । तथा—'रात्रावार्चिरेवाऽग्नेर्ददृशे न धूमः' इति । दूरभूयस्त्वान्नभवोऽपि तथैव भवति ॥ १४ ॥
कमण्डलूदकं पुनरात्मन एव शुद्धिकारणं, न पितृसंयुक्तादिकर्मभ्य इत्याह— कमण्डलूदकेनाऽभिषिक्तपाणिपादो यावदार्द्रं तावदशुचिः परेषा- मात्मानमेव पूतं करोति नाऽन्यत्कर्म कुर्वीतेति विज्ञायते ॥ १५ ॥ अनु०— वेद में कहा गया है कि कमण्डलु के जल से, हाथ-पैर धोने वाला व्यक्ति दूसरों के लिए उस समय तक अशुद्ध रहता है जब तक उसके हाथ-पैर गीले रहते हैं । वह स्वयं को पवित्र करता है । उसे ( कमण्डलु के जल से ) दूसरा कार्य नहीं करना चाहिए ॥ १५ ॥ अन्यत्रापि विज्ञायते इत्युक्तौ श्रुतिपाठ इत्यवगन्तव्यम् ॥ १५ ॥ अपि वा प्रतिशौचमामणिबन्धाच्छुद्धिरिति बौधायनः ॥ १६ ॥ अनु०— अथवा प्रत्येक बार हाथ-पैर धोने के समय ( दूसरे जल से ) कलाई तक हाथ धोने पर शुद्धि होती है ऐसा बौधायन का मत है ॥ १६ ॥ प्रतिशौचं जलान्तरेणाऽऽमणिबन्धात् ॥ ६ ॥ इति प्रथमप्रश्ने चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः