बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)
Baudhayana Dharmasutra Hindi
महर्षि बौधायन द्वारा
स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)
पृष्ठ 93, कुल 486 में से
संदर्भ में पढ़ेंषष्ठः खण्डः] प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ४१
टि०-अक्षर का ध्यान करने का तात्पर्य यह हो सकता है कि उस कमण्डलु के अविनाश्रर होने का ध्यान करे या उस कमण्डलु को अविनश्वर समझे ।
वरुणमाश्रित्य वरुणं प्राप्य ध्यात्वा 'एतत्ते वरुण पुनरेष तु मामोम्' इति ग्रहणमन्त्रः । तस्याऽयमर्थः—यदेतत्कपालं मयाऽप्सु संक्षिप्तं तत्तव वरुण भवतु, अपरं कमण्डलुद्रव्यं पुनर्मामेतु । भग्नस्तु कमण्डलुस्त्व्वाम्, इति ओमित्यक्षरं ध्यायेत् । ओमिति ब्रह्मणो नाम, तेन हि सर्वमोतं प्रोतं च भवति । अक्षरमपि तदेव न क्षरति न विनश्यतीति । ध्यायेत् अनुस्मरेत् ॥ ९ ॥
अथ कमण्डलुग्रहणवेलायामपादानकारकवर्णविशेषात् प्रायश्चित्तविशेषः- शूद्राद् गृह्य शतं कुर्याद्वैश्यादर्धशतं स्मृतम् । क्षत्रियात्पञ्चविंशत्तु ब्राह्मणाद् दश कीर्तिताः ॥ १० ॥
अनु०—यदि कमण्डलु किसी शूद्र वर्ण के पुरुष से प्राप्त किया गया हो तो सौ बार (गायत्री का) जप करे, यदि किसी वैश्य से ग्रहण किया गया हो तो पचास बार जप करे, क्षत्रिय से ग्रहण करने पर पच्चीस बार जप करे और ब्राह्मण से ग्रहण करने पर दस बार जप करे ॥ १० ॥
प्रणवो गायत्री वा सङ्ख्याविषया ॥ १० ॥
रात्रावुदकग्रहणे मीमांसा - अथाऽस्तमिते आदित्य उदकं गृह्णीयान्न गृह्णीयादिति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ११ ॥
अनु०-वेद का अध्ययन या पाठ करने वाले लोग इस विषय में शङ्का उठाते हैं कि सूर्य के अस्त होने पर जल ग्रहण करना चाहिए अथवा नहीं ग्रहण करना चाहिए ॥ ११ ॥
संशयार्था प्रकृतप्लुतिः । तत्राऽग्रहणपक्षश्रेयान्; कुतः ? पौराणिकवचनात् । तथाहि— कर्मयोग्यो जनो नैव नैवाऽऽपश्शुद्धिकारणम् । यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय भास्वते ॥ इति ॥ श्रुतेश्च 'अपो निशि न गृह्णीयात्' इति ॥ ११ ॥
गृह्णीयादित्येतदपरम् ॥ १२ ॥
अनु०-(रात्रि को जल) ग्रहण करना चाहिए ऐसा श्रेष्ठ मत है ॥ १२ ॥
न विद्यते परं दर्शनं यस्मात्तदपरं सिद्धान्त इत्यर्थः । अनियतकालत्वान्मूत्रपुरीषादेरवश्यकर्त्तव्यत्वाच्चोदकसाध्यशौचानां 'शक्तिविषये मुहूर्तर्माप नाऽप्रयतस्स्यात्' ( १. ३. ३१ ) इति वचनाच्च ग्रहणमेव साधीयः ॥ १२ ॥