बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

' पूर्णाहुतौ वरं ददात्यथैतान्यग्नि- होत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चं वा सूनायां वा स्थालीम्१ सस्रुवाग् स्रुचमभिद्योतनग् समिध- मित्यथैतामग्निहोत्रीं दक्षिणत उदीचीग् स्थापयित्वा ब्राह्मणो२ दोग्धि' पूर्वा दुग्धादपरो दुह्यान्नं संसृजेद्द्वयोर्दुह्यात्यशुकाम- स्येत्यधिश्रित्योत्तरमानयत्येतदग्निहोत्रमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसाद्य तस्मिन्नग्नि- होत्रविधिं चेष्टित्वा समिधमुपयत्य प्राङ् हरति' जघनेनाह- वनीयमुपसादयति कूर्चं' ऽथैताग् समिधं मध्यत आहवनीय- स्याम्यादधाति तूष्णीं' तस्यामादीप्तायां प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३ मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं' द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति' निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति ब्राह्मणम्' ऊत्वोपममिङ्गे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या५ अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति६ ब्राह्मणम्' ॥ १८ ॥

Wait, let's verify line 16: "ऊत्वोपममिङ्गे" or "ऊत्वोपममिङ्क्ते"? Look at the characters in line 16: "ऊत्वोपममिङ्क्ते" or "ऊत्वोपममिङ्गे"? Wait, look at: 'ऊ' (or 'उ', 'ऊ', 'हु'?) Wait! Taittirīya Brāhmaṇa 2.1.4.9: "हुत्वोपममृशति ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या अपो निनयति..." Wait! Look at the text in line 16: "हुत्वोपममृशति"?? Wait! Look at line 16 first word: The first character has: 'ह' with 'ु': 'हु'! Then 'त्वो': 'हुत्वो'! Wait, footnote 6: "६ Thus only B Be, cp. Taitt. Br. II. 1. 4. 9. The other MSS. have हुत्वोत्तिष्ठतीति instead of अकरिति।" Notice footnote 6 says "हुत्वोत्तिष्ठतीति"! Now look at line 16: Is it "हुत्वोपममृशति"? Let's read line 16 carefully: "ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृशति ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या ५ अपो" - wait! Look at line 16: Is that "ऊत्वोपममिङ्गे" or "हुत्वोपममृशति" or something else? Wait: Character 1: "हु" - look at 'हु' in 'हुत्वो...' in footnote 6: exactly the same letter! It's 'हु'! Character 2: 'त्वो' Character 3: 'प' Character 4: 'म' Character 5: 'मृ' or 'मि'? Wait, look at it: it has 'म' with a loop below, or 'मृ'? No, it is 'मृ' - wait, is it 'म' with 'ृ' or 'म' with 'ि'? Wait, let's look at the letters: "हुत्वोपममिङ्गे"? No, look at: "हुत्वोपममृशति" -> wait, does it have 'श' and 'ति'? Wait, look at: 'हुत्वोपम' then: 'म' with... wait, look at line 16: "हुत्वोपममि..." - wait, after 'म' is 'मि' or 'मृ'? Wait, look at line 16: "ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृशति"? No, after 'म' is another letter: It has a top loop? No, look at line 16: "हुत्वोपममृष्टे"? Wait, Caland BSS 2.18: Let's check the Sanskrit text of BSS 2.18: "हुत्वोपममृशति" or "हुत्वोपममृष्टे"? Wait, what does the text say: Letters: हु - त्वो - प - म - मि - ङ्गे? Or मृ - श्ते? Wait, look at the consonants: 'म' with 'ि' (i-matra): wait, the curve goes up to the left, like in 'समिध' or 'अभि'? Wait, the curve goes from the top of the next letter to the left: yes, it's an i-matra! And what is the letter under the i-matra? Wait, look at: 'म' then 'ृ'? Wait, why would there be two 'म's? Wait, let's compare with Taittiriya Brahmana 2.1.4.8-9: "हुत्वोपममृशति । ब्रह्मवर्चसमेवावरुन्द्धे । अपो निनयति । अमृतं वा आपः । अमृतस्यैव रूपमकरिति ब्राह्मणम्" Wait, in Taittiriya Brahmana it is "हुत्वोपममृशति"! Now what did Caland print? Look at the characters: "हु त् वो प म मृ शे" or "हुत्वोपममृशति"? Wait, look at line 16: First word: हुत्वोपम... Wait, look at the end of that word: There is a letter with 'े' (e-matra): Look at the e-matra slant stroke going up-left: Wait, is it "हुत्वोपममृष्टे"? Wait, look at the letter with e-matra: Is it 'ङ्गे'? It has a dot? No, it's 'ङ्गे' or 'ष्टे' or 'ते'? Wait, look at line 16: "हुत्वोपममृष्टे" - wait, in BSS, does he say "हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या अपो निनयति"? Wait, look at the letters after 'प': 'म' then 'मृ' then 'ङ्गे'?? No, is it 'ङ्गे'? Look at the conjunct: vertical line, top bar, curve... Wait, look at 'ङ्गे' in 'द्विरङ्गुल्या' (line 13): In line 13: "द्विरङ्गुल्या" -> 'ङ्गु' has 'ङ' + 'गु'. In line 16: does it look like 'ङ्गे'? Wait, look at: "हुत्वोपममिङ्गे"?? No, what root is that? Could it be "हुत्वोपममृजे"? No, "उपमृशति" -> Atmanepada: "उपममृशे"? Wait, "उपममृशे"? Perfect tense? No, "हुत्वोपममृशति" or "हुत्वोपममृष्टे" (present 3rd sg. of उप-मृज्)? Wait! "उप-मृज्" (to wipe, stroke) -> 3rd sg. present Atmanepada: "उपमृष्टे"! Wait, BSS uses: "द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति । निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति । सप्तर्षीनेव प्रीणातीति ब्राह्मणम् । हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥" Wait, let's look at that word in line 16: ह - ु = हु त् - व - ो = त्वो प = प म = म म - ृ = मृ ष् - टे = ष्टे YES! "हुत्वोपममृष्टे"! Look at 'मृ': 'म' with the 'ृ' curve at the bottom! Look at 'ष्टे': 'ष' + 'ट' + 'े'! Compare 'ष्ट्य' in 'मार्ष्ट्यव' (line 13): it has 'ष' + 'ट' + 'य'. In 'ष्टे' in line 16: it has 'ष' + 'ट' with the top e-matra: 'ष्टे'! It is undeniably "हुत्वोपममृष्टे"! That makes 100% Vedic Sanskrit sense: "उप-मृष्टे" (wipes/strokes)!

Wait, what about line 15: "उदगुद्विङ्गति" or "उदगुद्विगति"? Look at line 15: "उ द गु द्वि ङ् ग ति" Look at the conjunct between 'द्वि' and 'ति': It has 'ङ्' + 'ग': 'ङ्गति'! Wait, look at 'ङ्गति': 'ङ' on top, 'ग' below: 'ङ्गति'! Yes, "उदगुद्विङ्गति"! Wait, in Taittiriya: "उदगुद्विङ्गति" (moves away northwards).

Let's check line 11: "ऽथैताग् समिधं" or "ऽवैताग् समिधं"? Wait, let's look at the letter: Is it 'थै' or 'वै'? Look at 'वैताग्': Wait, is the root 'अन्वैति'? "जघनेनाहवनीयमुपसादयति कूर्चं । ऽन्वैताग् समिधं..."? Wait, look at line 11: Does it have 'ऽन्वैताग्' or 'ऽथैताग्' or 'ऽवैताग्'? Let's zoom in on line 11: "कूर्चं ' ऽ" then the next letter: It has a loop on the left? Wait, compare with:

• 'वै' in 'पूर्वया' (line 9: no, पूर्वया has व without ai), 'द्वयोर्' (line 7: व), 'विलाप्योत्पूय' (line 1: वि).
• 'थै' in 'अथैतान्यग्नि-' (line 3): look at 'थै': it has 'थ' with two slants above: 'थै'! Now compare with line 11: Does the letter have the top of 'थ'? In line 3, 'थै' has a circle/loop at the top-left, and a curve down, then vertical line, with two strokes above. In line 11, the letter after 'ऽ' has: A vertical stem, a rounded belly to the left, and two strokes above! Wait, that is 'वै'! Wait, but why 'वै'? Is there a 'न' before it? Look closely between 'ऽ' and 'वै': There is NO 'न'. It is just 'ऽ' and 'वै' or is it 'ऽथै'? Wait, why would there be "ऽवैताग्"? Could it be "ऽथैताग्" with a slightly broken top? Wait! In Sanskrit, "कूर्चम् । अथैताम् समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति तूष्णीम्" - "Now he places this kindling stick in the middle of the Ahavaniya silently"! "अथैताम् समिधम्"! Of course! In ritual texts, the sequence is: "जघनेनाहवनीयमुपसादयति कूर्चं । अथैताग् समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति तूष्णीं ।" "He places the kūrca to the west of the Āhavanīya. Then he places this kindling-stick in the middle of the Āhavanīya silently." Yes! "अथैताम् समिधम्" is standard Baudhayana idiom! And why does it look like that? In Caland's font, 'थ' sometimes has an open top or looks like: 'थै'. Let's write ऽथैताग्.

Wait, let's check line 12: "स्याम्यादधाति तूष्णीं" or "स्याभ्यादधाति तूष्णीं"? In line 11-12: "मध्यत आहवनीय- / स्याम्यादधाति" or "स्याभ्यादधाति"? Look at the second syllable of line 12: "स्या" then "भ्या" (bhya): Look at 'भ्या': it has the characteristic loop of 'भ' with 'य'! Wait, is it 'भ्या'? Look closely: The first part of the letter has the loop of 'भ': yes, 'भ्या'! "स्याभ्यादधाति" (from आहवनीयस्य + अभ्यादधाति). Wait, "आहवनीयस्याभ्यादधाति तूष्णीं".

Now let's check line 12 again: "प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३" Wait, at the end of line 12: "द्विर्जुहोत्युच्चै" After 'च्चै', there is: A digit '३'! Wait, does it have a hyphen? No hyphen, just '३'. And line 13 starts with: "मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति" Wait, why is there 'र्' on 'मार्ष्ट्यव'? Because it's "उच्चै३र्मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति"! The sandhi is: उच्चै३ः + मार्ष्टि + अव + मार्ष्टि? Wait, Taittiriya Brahmana 2.1.4.6: Let's check the exact quote: "उच्चै३र्मार्ष्ट्य॒३व मार्ष्टि॒ । उभ॑यमे॒वाव॑रुन्द्धे" In TB 2.1.4.6: "उच्चै३र्मार्ष्ट्य३व मार्ष्टि" Here: Line 12: "प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३" Line 13: "मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं '" Wait, in line 13: Is that "मार्ष्ट्यव३" or "मार्ष्ट्य३व"? Look at the '३' in line 13: It is AFTER 'व': "मार्ष्ट्यव३"! And what is the next word? Is it "च मार्ष्ट्यु..."? Wait, look at that letter: Is it 'च'? Wait, could it be "व"? No, look at 'व' in 'मार्ष्ट्यव': it has a rounded belly. This letter has a flat top, horizontal stroke, and then a semicircle attached: that's 'च'! Wait, why "च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति"? Wait, could it be "च मार्ष्टि । उभयमवाप्नोतीति"? Look at the sandhi: "मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति" = मार्ष्टि + उभयम् + अवाप्नोति + इति! Indeed, मार्ष्टि + उभयम् -> मार्ष्ट्युभयम्! And before that: "च"! So: "मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति"!

Wait, look at line 14: "प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति ' निर्णिज्य" Line 15: "स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति ' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति" Line 16: "ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या५ अपो" Line 17: "निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति६ ब्राह्मणम् ' ॥ १८ ॥"

Let's check the footnotes very carefully: Footnote 1: "१ आज्यस्थालीम् H."

Footnote 2: "२ Thus BT ; ब्राह्मणे F ; ब्राह्मणोवा Be ; ब्रह्मणोवा J ; ब्राह्मणोर्व H."

Footnote 3: "३ Thus JT and Veṅk. on Karmānta I. 17 ; उर्द्धंमार्ष्टि Be ; उर्द्धमार्ष्टि HB ; उन्मार्ष्टि F."

Footnote 4: "४ Thus B Be HF ; सप्तऋषीनेव TJ."

Footnote 5: "५ Thus corrected ; समिध्या अपो B Be HF ; समिध्या चापो J ; समिष्यापो T." Wait, look at J in footnote 5: "समिध्या वापो J" or "समिध्या चापो J"? Look closely at the word before 'J': "समिध्या वापो" or "समिध्या चापो"? It has 'च': "चापो"! Let's look: top bar, loop to the left... wait, look at 'वा' in 'अपो' vs 'चा': In 'समिध्या चापो J': the letter is 'चा'!

Footnote 6: "६ Thus only B Be, cp. Taitt. Br. II. 1. 4. 9. The other MSS. have हुत्वोत्तिष्ठतीति instead of अकरिति ।"

Bottom: "9" (page number of signature/gathering: 9) And the watermark at the very bottom: "CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband"

Let's verify line numbers: Total text lines: to Then footnotes.

Let's do a complete, meticulous check of line 1 to 17: अथोयमथ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्धत्याहवनीये पूर्णाहुतिं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति ' पूर्णाहुतौ वरं ददात्यथैतान्यग्नि- होत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चं वा सूनायां वा स्थालीम् १ सस्रुवाग् स्रुचमभिद्योतनग् समिध- मित्यथैतामग्निहोत्रीं दक्षिणत उदीचीग् स्थापयित्वा ब्राह्मणो २ दोग्धि ' पूर्वा दुग्धादपरो दुह्यान्नं संसृजेद्द्वयोर्दुह्यात्यशुकाम- स्येत्यधिश्रित्योत्तरमानयत्येतदग्निहोत्रमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसाद्य तस्मिन्नग्नि- होत्रविधिं चेष्टित्वा समिधमुपयत्य प्राङ् हरति ' जघनेनाह- वनीयमुपसादयति कूर्चं ' ऽथैताग् समिधं मध्यत आहवनीय- स्याम्यादधाति तूष्णीं ' तस्यामादीप्तायां प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३ मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं ' द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति ' निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति ' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या ५ अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति ६ ब्राह्मणम् ' ॥ १८ ॥

Wait, look at line 12 again: "स्याभ्यादधाति" or "स्याम्यादधाति"? Look at the start of line 12: "स्या" then "म्या" or "भ्या"? Wait! In Sanskrit: आहवनीयस्य + अभ्यादधाति -> आहवनीयस्याभ्यादधाति! Look at the letter: it is 'भ्या': loop at top-left, horizontal line to the right, vertical stroke, joined with 'या'. That is 'भ्या'! Wait, in line 12, let's type "स्याभ्यादधाति".

Look at line 15: "निष्प्यद्भिः" or "निष्पीयाद्भिः"? Letters: नि - ष् - प्य - द् - भिः = निष्प्यद्भिः Wait, Taittiriya Brahmana / Baudhayana: "निष्प्यद्भिः" (nispyadbhiḥ)? Let's look at the characters in line 15: "नि" then "ष्प्य" (ष + प + य): yes, ष्प्य! Then "द्भिः": द् + भि + ः. "निष्प्यद्भिः"!

Look at line 7: "दुह्यात्यशुकाम-" -> wait, "दुह्यात् पशुकाम-" or "दुह्यात्यशुकाम-"? Look at line 7: "सं सृ जे द् द्व यो र् दु ह्या त् प शु का म -" Wait, look at 'प': Is that 'प' or 'य'? "दुह्यात्पशुकाम-" = दुह्यात् + पशुकाम-! Yes, 'त्' + 'प' = 'त्प'! "दुह्यात्पशुकाम-"! Look at the letter: it is 'त्प'! It has 'त' connected to 'प': 'त्पशुकाम-'!

Everything is verified and clear. Ready to produce the final output.[ २ । १८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६५

अथोयमथ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्धत्याहवनीये पूर्णाहुतिं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इति ' पूर्णाहुतौ वरं ददात्यथैतान्यग्नि- होत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति कूर्चं वा सूनायां वा स्थालीम् १ सस्रुवाग् स्रुचमभिद्योतनग् समिध- मित्यथैतामग्निहोत्रीं दक्षिणत उदीचीग् स्थापयित्वा ब्राह्मणो २ दोग्धि ' पूर्वा दुग्धादपरो दुह्यान्नं संसृजेद्द्वयोर्दुह्यात्पशुकाम- स्येत्यधिश्रित्योत्तरमानयत्येतदग्निहोत्रमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसाद्य तस्मिन्नग्नि- होत्रविधिं चेष्टित्वा समिधमुपयत्य प्राङ् हरति ' जघनेनाह- वनीयमुपसादयति कूर्चं ' ऽथैताग् समिधं मध्यत आहवनीय- स्याभ्यादधाति तूष्णीं ' तस्यामादीप्तायां प्रतिमुखं द्विर्जुहोत्युच्चै३ मार्ष्ट्यव३ च मार्ष्ट्युभयमवाप्नोतीति ब्राह्मणं ' द्विरङ्गुल्या प्राश्योदङ् पर्यावृत्य प्राचीनदण्डया स्रुचा भक्षयति ' निर्णिज्य स्रुचं निष्प्यद्भिः पूरयित्वोदगुद्विङ्गति ' सप्तर्षीनेव४ प्रीणातीति ब्राह्मणम् ' हुत्वोपममृष्टे ब्रह्मवर्चसस्य समिद्ध्या ५ अपो निनयत्यमृतस्यैव रूपमकरिति ६ ब्राह्मणम् ' ॥ १८ ॥

---

१ आज्यस्थालीम् H. २ Thus BT ; ब्राह्मणे F ; ब्राह्मणोवा Be ; ब्रह्मणोवा J ; ब्राह्मणोर्व H. ३ Thus JT and Veṅk. on Karmānta I. 17 ; उर्द्धंमार्ष्टि Be ; उर्द्धमार्ष्टि HB ; उन्मार्ष्टि F. ४ Thus B Be HF ; सप्तऋषीनेव TJ. ५ Thus corrected ; समिध्या अपो B Be HF ; समिध्या चापो J ; समिष्यापो T. ६ Thus only B Be, cp. Taitt. Br. II. 1. 4. 9. The other MSS. have हुत्वोत्तिष्ठतीति instead of अकरिति ।