बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१०८ शुल्बसूत्रम् [तृतीयो- उक्तार्थः। पञ्चमभागीयेति। व्याख्यातप्रायम्। एवं आत्मपुच्छशिरःपक्षेषु षडशीतिशतं पञ्चम्यो भवन्ति ॥ ७१ ॥ अध्यर्धा विशिष्यते । तया पुच्छस्यावस्तात् पादावरत्नि- मात्रावरत्न्यन्तरालौ प्रादेशन्यासौ भवतः । तयोरवस्तादभितो- द्वौ द्वावष्टमभागौ प्राग्भेदावुपदध्यात् ॥ ७२ ॥ एवं सारत्निः प्रादेशः सप्तविधः संपद्यते ॥ ७३ ॥ अवशिष्टाया अध्यर्धाया विनियोगं दर्शयति—अध्यर्धा विशिष्यत इति। पुच्छस्य पश्चाद्भागे मध्यप्रदेशे अरत्निद्वयं मित्वा मध्ये एकां अरत्निं विहाय अभितोऽवशिष्टार्धारत्निव्यासौ अरत्निदीर्घौ पादौ कुर्यादित्यर्थः। एवञ्च एका पञ्चमी विनियुक्ता भवति। अवशिष्टार्धपञ्चमीक्षेत्रस्य विभज्य विनियोगं दर्शयति—तयोरिति। तयोः प्रत्येकं पश्चाद्भागस्य पार्श्वद्वये द्वौ द्वावष्टम- भागौ प्राग्भेदावुपदध्यात्। दक्षिणतः प्रागुदक्सविशेषौ, उत्तरतः प्राग्- दक्षिणसविशेषौ। शिष्टं स्पष्टम् ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ अध्यर्धेति। अध्यर्धा पञ्चम्याः परिशिष्यते। तयेति। तया अध्यर्धया। पुच्छ- स्यावस्तात्। तन्वोपप्लवमध्ये(२।१५)रित्युक्तेऽपि अन्तरालविधानेन आत्मन्यसम्भवात् पुच्छाग्रे। दक्षिणत उत्तरतश्च त्र्यरत्निमात्रमवशिष्य अनन्तरं अरत्निदीर्घौ प्रादेश- न्यासौ प्रत्यञ्चौ पादौ भवतः। एवं पञ्चमी विनियुक्ता भवति। अर्थादरत्न्यन्त- रालौ च भवतः। तयोरवस्तादिति। तयोः प्रादेशन्यासारत्निदीर्घयोः पदयोः पुरस्तात् प्रादेश- प्रमाणमवशिष्य पश्चिमप्रादेशभागस्य अभितो दक्षिणत उत्तरतश्च प्रत्येकं द्वौ द्वावष्टम- भागौ प्राग्भेदावुभयत्र, दक्षिणतः प्रागुत्तरविशेषौ, उत्तरतः प्राग्दक्षिणविशेषौ। एवं चतुर्भिरष्टमभागैः पञ्चम्यर्धा विनियुक्ता भवति। एवं अध्यर्धा, साकल्येन पादयो- र्विनियुक्ता भवति ॥ ७२ ॥ एवमिति। एवं आत्मप्रभृतिषु शतमशीतिः सप्तार्धाश्च पञ्चम्यो द्रष्टव्याः॥७३॥ अथेष्टकानां विकाराः ॥ ७४ ॥ अथेष्टकानामिति ॥ ७४-७७ ॥ अथेति ॥ ७४ ॥ पञ्चमभागीयाः सावयवाः । पादेष्टकां चतुर्भिः परिगृह्णीयात् । अर्धप्रादेशेनाध्यर्धप्रादेशेन प्रादेशेन प्रादेशसविशेषेणेति । अध्य-