बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

ऽध्यायः ] बौधायनीयं ११३ तत्र अरत्निमात्रेण प्राक् शिर इव निरूहतीत्यस्य व्याख्यानाभिप्रायेणोक्तं शिरसि पञ्चोपद्ध्यादिति ॥ ७७ ॥ [ इति कङ्कचिदुपधानप्रकारः । ] अलजचित एतेनात्मा शिरः पुच्छञ्च व्याख्यातं पादा- वपोद्धृत्य ॥ ७८ ॥ अलजचिति विशेषं वक्ष्यन् कङ्कचित्समानमङ्गमाह—अलज- चितमिति । (अलजचितं चिन्वीत । इत्यधिकः पाठः शुल्बमीमांसायाम् ।) पादाविति । कङ्कचिति सार्धपञ्चमीक्षेत्रौ यौ पादावुक्तौ तावपोद्धृत्य पक्षयोर्योजयेत् । पञ्चमीक्षेत्रे द्वेधा विभज्य अर्धन्तु अपनामपूरणार्थं निदध्यात् ॥ ७८ ॥ अलजचित इति । पादौ वर्जयित्वा अनन्तरोक्तेन कङ्कचिता अलजचित आत्मा शिरःपुच्छञ्च व्याख्यातम् । अस्य पादौ न भवत इत्युक्तं भवति । अलजोऽपि वयोविशेषः । पञ्चमीनां पञ्चाशद् द्वे चात्मनि । पञ्चदश पुच्छे । शिरसि पञ्चोपद्ध्या- दित्यर्थः । क्षेत्रकरणमपि पूर्ववत् ॥ ७८ ॥ त्रिषष्टिर्दक्षिणे पक्ष उपदध्यात् । तथोत्तरे । पुरुषेण पक्षयो- रपनामः। अपरस्मादपनामात् प्राञ्चमरत्निं मित्वा तस्मिन् स्पन्त्यां नियम्यापरं पक्षपत्रापच्छेदमन्यायच्छेत् । एवं पञ्च पञ्चम्यः सार्ध्या उद्धृता भवन्ति ॥ ७९ ॥ एवञ्च कङ्कचिदपेक्षया प्रत्येकमर्धपञ्चमीक्षेत्रमधिकं भवति । तथा च पक्षयोः प्रत्येकं सार्धसप्ताधिकपञ्चाशत् क्षेत्रे संपद्यमाने अपनामविशेषसिद्ध्यर्थं प्रत्येकं सार्धं पञ्चमीक्षेत्रं योजनीयमित्याह—त्रिषष्टिरिति । अपनामविशेषं दर्शयति—अपरस्मादिति । एवमपच्छेदे क्रियमाणे प्रतिपक्षं यत्सार्धं पञ्च पञ्चमीक्षेत्रमवनमनार्थं योजितं तत्यक्तं भवति । यत्पूर्वमर्धपञ्चमी- क्षेत्रनिहितं तद् द्वेधा विभज्य पक्षापनामप्रदेशयोः द्वाभ्यां प्रादेशः सप्तविधः सम्पद्यते ॥ ७६ ॥ पक्षयोर्विशेषमाह । त्रिषष्टिरिति । द्वितीयार्थे प्रथमा । सामर्थ्यात् षडरत्निव्यासं दशारत्निदीर्घं उदगायतं दीर्घचतुरस्रं कृत्वा पुरुषेण पक्षयोरपनाम इति वक्ष्यमाण-