बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

[११४] शुल्बसूत्रम् [ तृतीयोऽध्यायः

अत्र कल्पोक्तो विधिरनुसन्धेयः । तत्रैवसुक्तम् । अलजचितं चिन्वीत चतुः- सीतं प्रतिष्ठाकाम इति । एतस्यैव सतोऽरत्निमात्रेण पक्षाग्रावणीयांसौ भवतः। तावन्मात्रेणापि पक्षौ वरीयांसौ तौ प्रागपन्तौ । परोणीयांसौ भवतः । एकैकामत्र सीतां कृपतीति ( बौ श्रौ. सू. १७।२८ पृ. ३०७ ) । अत्र चतुःसीतमिति तिस्रस्तिस्र इत्यादिपु एकैकां कृषतीत्यर्थः । परोणीयांसा- विति अपनामाद् दक्षिणत उत्तरतश्च । पक्षमूलादणुतरौ भवत इत्यर्थः ॥ ८० ॥ [ इति अलजचिदुपधानम् । ] प्रउगचितं चिन्वीतेति ॥ ८१ ॥ एवं सपक्षपुच्छानग्नीनुक्त्वा इदानीमपक्षपुच्छानाह—प्रउगचित मिति ॥ ८१ ॥ प्रउग इति । शकटस्येषयोः संयोगप्रदेशः प्रउगः । तद्वच्चीयत इति प्रउग- चित् ॥ ८१ ॥ यावानग्निः सारत्निप्रादेशस्तावत् प्रउगं कृत्वा तस्या अप- रस्र्याः करण्या द्वादशेनेष्टकास्तदर्धव्यासाः कारयेत् । तासामर्ध्याः पाद्याश्च ॥ ८२ ॥ यावानग्निरिति । अग्निः सप्तविधः सारत्निप्रादेशः सन् यावान् संपद्यते सार्धसप्तविध इत्यर्थः । तावत्क्षेत्रपरिमितं प्रउगं कुर्यादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति—पादोनपञ्चषष्ट्यधिकचतुःशताङ्गुलपरिमाणेन सम- चतुरश्रं कृत्वा पूर्वस्याः पार्श्वमान्या मध्ये शङ्कुं निहत्य श्रोण्योरपि शङ्क निहत्य शङ्कूनामुपरि स्पन्द्यां नियम्य बहिःस्पन्द्यमपच्छिन्द्यादिति । तस्या इति । प्रउगस्य पश्चिमपार्श्वमान्याः द्वादशेन नवतिलोननवविंशद- ङ्गुलिदीर्घपरिमाणेन तदर्धविस्तारेण बृहद्दीर्घचतुरश्राष्टकाः कुर्यादित्यर्थः । तासामिति । बृहतीनामर्ध्याः पाद्याश्च अक्ष्णया कुर्यादित्यर्थः ॥ ८२ ॥ यावानिति । चतुरस्रं प्रउगं चिकीर्षन् (१।४५) इत्यनेन प्रकारेण प्रउगं कुर्यात् । तत्र सारत्निप्रादेशस्य सप्तविधस्याग्नेः समचतुरस्रकरणी त्रीणि शतान्यष्टाविंशतिश्चाङ्गुलय अर्द्धद्वाविंशाश्च तिलाः । तस्याः द्विकरणी पादोनपञ्चषष्टिचतुःशताङ्गुला द्विस्तावत्यां श्चतुरस्रकृतायाः पञ्चदशपुरुषाया भूमेः करणी । एवं चतुरस्रीकृतायाः पूर्वस्याः