बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

[ऽध्यायः ] बौधायनीयं १२७

नाभेश्चतुर्थवेलायामिति इत्यवगम्यते । अयमर्थः—नाभौ मध्यप्रदेशे अंशत्रयं निधाय अवशिष्टमेकं भागमरवेदिभ्यां संयोजयेत् । अत्रापि पूर्ववदंशनिहितांशत्रयं संयोज्य चतुर्थांशयोर्मध्ये पूर्वोक्तन्यायेन मण्डलं परिलिखेत् । नेमिमन्तरत इति । चतुर्थवेलायां परिकृषेदित्यनुषङ्गः । अयमर्थः—नेम्यामन्ततः प्रदेशे अंशत्रयं निधाय अन्तःप्रदेशे स्थितं चतुर्थभागमरवेदिभ्यां संयोजयेत् । निहितांशत्रयं संयोज्य चतुर्थांशयोर्मध्ये पूर्ववत्परिमण्डलं कर्त्तव्यम् । एवञ्च त्रीणि मण्डलानि भवन्ति । मध्य- मण्डले पूर्वपेक्षया क्षेत्रमधिकं नाभिनेमिक्षेत्राभ्यां नाभिक्षेत्रान्नेमिक्षेत्रात् किञ्चित्किञ्चित् क्षेत्रमरवेद्यर्थं मण्डलेन योजितत्वात् । नन्वेवं तर्हि पूर्वोक्त- नाभ्यादिपरिमाणभङ्ग इति चेन्न, मध्यमण्डलान्तर्गतनेमिनाभिचतुर्थांशयो- ररत्वे प्रमाणाभावात् । “अराणां पञ्चधा विभाग” (३।१०५) इति सूत्र- कारेण नेमिनाभिचतुर्थांशसहितानामरत्वेन व्यवहार एव प्रमाणमिति चेन्न, “आ परिकर्षणयो”रिति परिकर्षणद्वयसहितानामराणां पञ्चधाकरणवचनेन परिकर्षणविधातिरिक्तस्यैवारत्वविभागो द्रष्टव्यः । नेमिमिति । नेमिं यथा चतुःषष्टिभागा भवन्ति तथा व्यवलिखेदित्यर्थः ॥ १०४ ॥ अपरस्मिन् इति । उपधानमुच्यत इति शेषः । अन्तत अरसंयोगदेशे । चतुर्थ- वेलायां मध्यादारभ्य बाह्यतो नाभिचतुर्थमवशिष्य परिलिखेत् । नेमिमन्तरत इति । अरसंयोगदेशे नेमिमभ्यन्तरतो नेमिप्रमाणचतुर्थभागेऽतीते परिकृषेत् । नेमिमन्तरत इति । नेम्यन्तरं परिकर्षणबाह्यभागं चतुःषष्टि कृत्वेत्यादि । अत्र प्रथमप्रस्तारलेखानां मध्येऽणु लेखास्तासामेकं करणम् ॥ १०४ ॥ अराणां पञ्चधा विभाग आ परिकर्षणयोः ॥ १०५ ॥ अराणामिति । अराणां नाभिकर्षणचतुर्थांशनेमिचतुर्थांशसहितानां पञ्चधा विभागः कर्तव्यः । परिकर्षणशब्देन रेखया परिगृहीतनाभिनेम्यो- श्चतुर्थांश उच्यते । आङ् अभिविधौ पञ्चम्यर्थे च (नेष्टा ?) तेन नाभिचतु- र्थांशसहितानाम् अराणां पञ्चधा विभागः कर्त्तव्य इत्यर्थः ॥ १०५ ॥ अराणामिति । अराणां भेदपरिहारेण पञ्चधाविभागः । आ परिकर्ष- णयोः । परिकर्षणशब्देन नेमिनाभ्युदरेषु प्रविष्टचतुर्थांशावुच्येते । नाभ्यामराणां