बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१२८ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- भेदपरिहारेण पञ्चधा विभाग इत्यर्थः । ता अशीतिरिष्टकाः । तासां पञ्च- करणानि ॥ १०५ ॥ नेम्यामन्तरालेषु द्वे द्वे । नाभ्यन्तरालेष्वेवैकाम् । यच्छेषं नामेस्तदष्टधा विभजेत् ॥ १०६ ॥ नेम्यामिति । अरान्त्येष्टकाद्वयान्तरालनेमिचतुर्थांशेषु एकैकस्मिन् द्वे, द्वे इष्टके उपदध्यात् । यच्छेषमिति । उपर्युक्तचतुर्थांशव्यतिरिक्तनाभेस्त्रिभाग- देशमष्टधा विभजेत् ॥ १०६ ॥ नेम्यामिति । अराणामन्तरालेषु वेदिप्रदेशसमीपे नेम्यां द्वे द्वे इष्टके । अराणां नेम्यां प्रविष्टत्वान्न नेमिचतुर्भागा वेदिविस्तारभूमयः सम्भवन्ति । तासामनूचीनां विभागः । तासामेकं करणम् । ता द्वात्रिंशत् । नाभ्यन्तरालेति । अराणां नाभौ प्रविष्टत्वान्नाभिचतुर्थांशा वेदिविस्तारभूमयः सम्भवन्ति । तेष्वेकामिष्टकाम् । ताः षोडश । यच्छेषमिति । चतुर्थवेलायां परिकल्पे (३।१०४) दित्युक्तम् । ततोऽभ्यन्तर- मित्यर्थः । तद्‌भेदपरिहारेणाष्टधा विभजेदित्यर्थः । तासामेकं करणम् । ता अष्टा- विष्टकाः । एवं नव करणानि । नेम्यन्ते एकम् । नेम्यन्तराले एकम् । अरेषु पञ्च । नाभ्यन्तराले एकम् । नाभिशेषे एकम् । इष्टकास्तु नाभ्यां अष्टौ । नाभ्यन्तरालेषु षोडश । अरेषु अशीतिः । नेम्यन्त- रालेषु द्वात्रिंशत् । नेम्यन्तरेषु चतुःषष्टिः । एवं द्विशतपूर्त्तिः । एवमिष्टकाविभागे नव करणान्युक्तानि भवन्ति । सर्वत्र भूमौ लिखित्वा इष्टकाः कारयेत् ॥ १०६ ॥ स एष षोडशकरणः सारो रथचक्रचित् ॥ १०७ ॥ स एष इति । प्रस्तारद्वयनिष्कृष्टकरणसङ्ख्यानिर्देशपुरःसरमुपसंहारः कृतः। अस्मिन् प्रस्तारे नव करणानि । तथाहि नाभित्रिभागे एकं करणम्, नाभिचतुर्थांशान्तराले एकम्, अ(प)रेषु पञ्च, नेमिचतुर्थांशान्तराले एकम्, नेम्यामेकमिति नव करणानि । प्रथमप्रस्तारे सप्त आहत्य षोडशकरणानीति यावत् ॥ १०७ ॥ स एष इति । उत्तरपटलोऽपि द्रष्टव्यः । पूर्वत्र सप्त । अपरस्मिन् नव । सुख- ग्रहणार्थं करणानां ग्रहणम् । अत्र कल्पोक्तो विधिरनुसन्धेयः । तत्रैवमुक्तम् । रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृ- व्यवानिति विज्ञायते । आकृतिविकारस्य शब्दसंयोगाद् यावानग्निः सारत्निप्रादेश- स्तावतीं भूमिं परिमण्डलां कृत्वा अनुशर्करमिष्टकाः परिचिनोति । अथान्तरतोऽथा-