बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

चतुर्थ्य इति, सर्वतस्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणका इत्यर्थः । तासां त्सरुश्रोण्यन्तरालयोः षट् षट् षष्ठीरुपधाय शेषमग्निं बृहतीभिः प्रच्छादयेदर्धेष्टकाभिः संख्यां पूरयेत् । तासां पूर्वोक्तानामिष्टकानां मध्ये त्सरुश्रोण्यन्तरालयोः त्सरुश्च श्रोण्यौ च त्सरुश्रोण्यः, तस्य च तयोश्चान्तराले त्सरुश्रोण्यन्तरालयोः षट् षट् षष्ठीरुपधायान्तरालद्वये प्रत्येकं षड्भागीया उपदध्यादित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः—त्सरुक्षेत्रं तावत्प्राक् प्रत्यक् सप्तत्यङ्गुलं दक्षिणो- दगशीत्यङ्गुलम् आत्मनः क्षेत्रन्तु विंशत्यधिकत्रिशताङ्गुलचतुरश्रम् । तत्रात्म- चतुरश्रे पश्चिमपार्श्वे मध्ये त्सरुक्षेत्रम् अव्यवहिततया यथा दक्षिणो- दग्दीर्घचतुरश्रं भवति तथा योजयेत् । एवञ्च त्सरोः दक्षिणां- सादारभ्यात्मनः दक्षिणश्रोणिपर्यन्तं विंशत्युत्तरशताङ्गुलमस्यैव क्षेत्रस्य त्सरुश्रोण्यन्तरालत्वम् अस्मिन्नन्तराले आत्मदक्षिणपश्चिमपार्श्वे षट् षड्भा- गीया उपदध्यात् । एवं त्सरोरुत्तरप्रदेशेऽपि षट् षड् भागीया उपदध्यात् । आहत्य द्वादश आत्मनि पश्चिमपार्श्वे । प्राक्-प्रत्यक् विंशत्यङ्गुलं दक्षिणो- त्तरम् अशीत्यङ्गुलमुपहितेष्टकासंनिहितक्षेत्रं निदध्यात् । ततः प्राक् त्रिंशताङ्गुलं दक्षिणोत्तरं विंशत्युत्तरत्रिशताङ्गुलं वर्तते । ततः पश्चान्निहित- क्षेत्रादारभ्य त्सरुपश्चिमक्षेत्रपर्यन्तं नवत्यङ्गुलं दक्षिणोत्तरम् अशीत्यङ्गुलं दीर्घचतुरश्रं विद्यते । उभयत्रापि काभिरिष्टकाभिरुपधानमित्याकाङ्क्षाया- माह-बृहतीभिरिति । अध्यर्धष्टका पक्षे या (च ?)चतुर्थीनां बृहतीत्वात् ताभि- रुपधानं स्यादित्याशङ्क्याह--प्राचीभिरिति । सर्वत्रापि प्रागायताभिर- ध्यर्धाभिरिष्टकाभिरुपधानं कुर्यादित्यर्थः । एवञ्च पूर्वोक्तात्मक्षेत्रे षष्ठ्युत्तर- शतेष्टका अध्यर्धाः यथा प्रागायता भवन्ति तथोपदध्यात् । निहितक्षेत्र- सहितत्सरुक्षेत्रे द्वादशेष्टका अध्यर्धा यथा प्रागायता भवन्ति तथोपदध्यात् । आहत्य चतुरधिकाशीत्युत्तरशतेष्टकाः सम्पन्नाः । अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् । तत्र द्विशतसङ्ख्यापूरणार्थं षोडश योजनीयाः । आत्मनि प्राक् पार्श्वे द्वितीयायाम् अध्यर्धेष्टकारीत्यां मध्यदेशे अष्टावध्यर्धा एकैकां तिर्यक् त्रेधा विभजेत् । एवञ्चैकैकस्यां अध्यर्धायां तिस्रस्तिस्रोऽर्ध्याः सम्पन्नाः । आहत्य चतुर्विंशतीष्टकाभिः द्विशतसङ्ख्यां पूरयेदित्यर्थः ।