बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

अध्यायः ] बौधानीयं १४१ कृत्वा तस्योत्तरतः यथास्थाने चात्वालं कृत्वा दक्षिणतः एकं तथा यूपस्य पुरस्तादेकं शालामुखीयवेद्योर्मध्ये एकम् एषु चात्वालेषु लोकाग्न्याहरणादीनां धर्माणां नामातिदेशतः कर्त्तव्यत्वम् । एभ्यश्चात्वालेभ्यः पुरीषं गृहीत्वा तैः पुरीषैरसिक्षेत्रे सर्वतः प्रचिनुयात् । एतदुपरि प्रधियुक्तरथचक्रचयनवत्सर्वा इष्टका लिखित्वा आसु लिखितासु इष्टकासु मन्त्रोपधानं कर्तव्यम् । अपरस्मिन् प्रस्तारे पुनरपि पुरीषैरग्निक्षेत्रे सर्वतः परिचिनुयात्। अस्मिन् मण्डले यथा स्रक्तय अवान्तरदिक्षु भवन्ति तथा चतुरश्रं कृत्वा तस्मिन् पूर्ववदिष्टका लेखनीयाः । अवान्तरदिक्षु विद्यमानेषु प्रधिषु अपीष्टका लेखनीयाः । आस्विष्टकासु मन्त्रैरुपधानं कर्त्तव्यम् । एवं क्रमेण पुरीषैर्जानु- दघ्नं यथा भवति तथा पञ्चप्रस्ताराः कर्त्तव्याः ॥ ११९ ॥ समूह्यस्य विशेषः । नान्या सर्वचात्वालेषु धर्मप्राप्तिः । शालामुखीयमहावेद्यो- रन्तरा पश्चिमचात्वालः । एवं चात्वालेभ्यः पुरीषं समूह्य गृहीत्वा इष्टकास्थानेषु उप- दध्यात् । यावत् सम्भवेत् तावत् चतुरस्रमित्यादि (३।९१) शुल्बेष्टकान्यायेन अग्नि- क्षेत्रे तत्रैवोपधेया । इष्टकाः सर्वा लिखित्वा उपधानकाले तैस्तैर्मन्त्रैस्तेषु तेषु स्थानेषु पुरीषमुपदध्यात् । अपरस्मिन् प्रस्तारे प्रध्यनीकेष्वि ( ३।९३ ) त्यादि तुल्यम् । जानुदघ्नं पञ्चचि- तीकमिति च । तत्र कल्पोक्तो विधिरप्यनुसन्धातव्यः । तत्रैवमुक्तम् । समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते । पुष्करपर्णं कूर्मं हिरण्मयं पुरुषं स्रुचावित्येतल्लक्ष्माणीत्याचक्षते । कुरुत एवैतदपो पुरीष्यस्यैवेष्टका आयातयति । आ स्वयमातृण्णायाः। अथाभितः स्वयमातृष्णा इष्टकाः परिचिनोति स एष समूह्यः पशुकामस्य परिकृष्यत इति ( बौ० श्रौ० सू० १७।२९ पृ० ३०८) पुष्करपर्णादीनामुपधानस्थानेषु तत्तद्रूपेण चिह्नानि कुर्यादि- त्यर्थः ॥ ११९ ॥ परिचाय्य इष्टकानां देशभेदः ॥ १२० ॥ समूह्यपरिचाय्यौ प्रधियुक्तरथचक्रचयनवत् कर्त्तव्यावित्युक्त्या सर्व- धर्माणामुभयत्रापि प्राप्तौ समूह्येषु पुरीषैरुपधानविधानादिष्टकोपधान- बाधः । परिचाय्ये तु तथा विशेषविधानाभावात् तथैवेष्टकोपधाने प्राप्ते