बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १४३ परितो मण्डलानि यस्येति व्युत्पत्त्या मण्डलान्तराणि कर्तव्यानीति सूचयति । तानि च द्वादशकरणानि इत्युक्त्या प्रतिप्रस्तारं षण्मण्डलानि इति विज्ञायते । अयमत्र प्रकारः—सार्धसप्तपुरुषप्रमाणं चतुरश्रं विहृत्य तत्र “चतुरश्रं परिमण्डल”(१।४७)मिति न्यायेन परिमण्डलं कृत्वा तस्मिन् परिमण्डले षट् परिमण्डलानि कृत्वा मध्यपरिमण्डलमष्टधा विभजेत् । द्वितीयञ्च तृतीयञ्च प्रत्येकं षोडशधा विभजेत् । चतुर्थं द्वात्रिंशद्धा विभजेत् । पञ्चमं षष्ठञ्च प्रत्येकं चतुःषष्टिधा विभजेत् । आहत्य द्विशतेष्टकाः । अस्मिन् प्रस्तारे एकमेकं करणम् । आहत्य षट् करणानि । अपरस्मिन् प्रस्तारे मध्यमध्येषु षण्मण्ड- लानि कृत्वा पूर्ववद्विभजेत् ॥ १२२ ॥ १२२ संख्यकं सूत्रं द्वारकानाथेन न पठितम् । [ इति समूह्यपरिचाय्यचितोरुपधानप्रकारः । ] श्मशानचितं चिन्वीतेति विज्ञायते ॥ १२३ ॥ समूह्यपरिचाय्यचयनप्रकारमुक्त्वा श्मशानचयनप्रकारमाह— श्मशानचितमिति ॥ १२३ ॥ सर्वमग्निं चतुरश्रान् पञ्चदशभागान् कृत्वा तेषामाख्यातमु- पधानम् ॥ १२४ ॥ सर्वमग्निमिति । सार्धसप्तविधपुरुषप्रमाणं चतुरश्रान् समानपञ्चद- शभागान् कुर्यादित्यर्थः । सार्धसप्तविधपुरुषप्रमाणं क्षेत्रं तावल्लक्षमष्टौसह- स्राण्यङ्गुलयः । एकैकस्य पञ्चदशभागस्य क्षेत्रं सप्तसहस्राणि द्वे शते अङ्गु- लयः । एवंभूतैः पञ्चदशभागैः अग्निक्षेत्रं कुर्यादिति यावत् । नन्वेतत्सू- त्रानुसारेण क्षेत्रनिर्माणं कथं स्यादित्याशङ्क्याह—तेषामिति । तेषां पञ्चदशधा विभक्तानां भागानामेकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्राकारतयोपधानं क्षेत्रनिर्माणमाख्यातमुक्तमित्यर्थः । तदुक्तं कल्पसूत्रे—श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोकमा-