बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

भवति । स्रक्तिसंश्लिष्टमभितः द्वे अध्येष्टके बहिर्दीर्घपार्श्वे उपदध्या- दित्यर्थः । यदपच्छिन्नमिति । अंसयोरुपरिच्छिन्नप्रदेशयोः पूर्वोपहितपाद्य- योरवस्ताद्दक्षिणोत्तरपार्श्वयोर्द्वे अध्ये । बहिर्भेदयोर्दक्षिणोत्तरभागयोः द्वे द्वे पाद्ये । तयोः पूर्वोपहिताध्यर्धासंश्लिष्टा पूर्ववत्संश्लिष्टामपरां पश्चाद्भागां पार्श्वयोरुपदध्यात् । पूर्वपादयोरवस्ताद् द्वे द्वे पाद्ये अन्तर्भागां पूर्वी पूर्वी बहिर्भागां पश्चिमामुपदध्यात् । ततः पश्चाद् बहिर्भागां एकैकामध्यां ततो ऽवस्तादपच्छिन्नप्रदेशयोर्दक्षिणोत्तरयोरन्तरभागं पाद्यात्रयं बहिर्भागं च पाद्याद्वयं ततोऽवस्तादपच्छिन्नप्रदेशयोरेकैकामध्यां बहिर्भागमुपदध्यात् । ततः दक्षिणोत्तरयोरेकैकामध्यां बहिर्भागमुपदध्यात् । ततः दक्षिणयोरवस्ताद- पच्छिन्नदेशान्तर्भागां पाद्यात्रयं बहिःपाद्याद्वयं चोपद्ध्यादित्यर्थः । इतः पूर्वस्यां रीतौ तिस्रश्चतुर्थी, ततः पूर्वस्यां सप्त चतुर्थीः पश्चात्पादद्वयप्रविष्टार्ध्य- चतुर्थीद्वयं मध्ये उपदध्यात् । ततः पूर्वस्मिन् रीतिद्वये नव नव चतुर्थी ततः पूर्वस्मिन् रीतित्रये एकादशैकादश चतुर्थीः, ततः पूर्वस्मिन् रीतिद्वये नव नव चतुर्थी ततः पूर्वस्यां रीतौ पूर्वपादद्वयप्रविष्टार्धचतुर्थीद्वयमध्ये सप्त- चतुर्थीः ततः पूर्वस्यां रीतौ तिस्रश्चतुर्थी इत्येकादश रीतय उदीचीरुपधाय शिर आत्मसन्धौ एकां चतुर्थी ततः पूर्वामेकामुपदध्यात् । अर्धेष्टकाभिरिति । एतासु चतुर्थीषु एकचत्वारिंशच्चतुर्थी अर्धेष्टकां कृत्वा द्विशतसंख्यां पूरयेत् । एष द्विशतः प्रस्तारः ॥ १३५ ॥ अपरस्मिन्निति । दक्षिणतो दक्षिणाग्रान्तर्भा । विपरीता उत्तरा । तयोरिति । तयोः पादेष्टकयोः । पश्चात् द्वे द्वे अध्यर्धापाद्ये । विषूची विपरीताग्रे । द्वन्द्वयोः पूर्वे प्रागग्रे बहिर्दीर्घपार्श्वे । पश्चिमे प्रत्यगग्रे अन्तर्दीर्घपार्श्वे । तयोरिति । तयोः अध्यर्धापाद्याद्विकयोः पश्चात् । छेदसन्धानार्थे प्रागग्रे प्रत्यग्भे द्वे पादेष्टके । द्वे द्व इति । द्विपदाद्वन्द्वस्य एकैकस्मिन् पादे उपधानासम्भवात् सामर्थ्याद् द्विकानामभ्यन्तराः पादात्मनोः सन्धिषु भवन्ति । अवान्तरदिक्षु यथा चतुर्थीनां स्रक्तयो भवन्ति तथा अभ्यन्तराः सन्धावुपधेयाः। बहिर्भूता अपि पूर्वोपहितस्रक्तिभिः संस्पृष्टा एवोपधेयाः । द्विकानां मध्येषु स्रक्तिसंस्पृष्टाग्रे बहिर्दीर्घपार्श्वे द्वे द्वे अर्धेष्टके । पादानां मध्येषु एकैका अर्धेष्टका । एवं पादेषु अष्टौ चतुर्थ्यः । द्वाद- शार्ध्याः । एवं विंशतिः । यदपच्छिन्नमिति । यत्र यत्र अर्धेष्टकाः सम्भवन्ति तत्र तत्र