बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

[५ अध्यायः ] बौधायनीयं १५९

अथापरः ॥१३६॥ वक्रकूर्मचयनप्रकारमुक्त्वा परिमण्डलकूर्मचयनप्रकारमाह-अथापर इति । अपरः कूर्मचयनप्रकार उच्यत इति शेषः ॥१३६॥ अथेति । अपरः कूर्मचिदुच्यत इति शेषः ॥ १३६ ॥ पुरुषस्य षोडशीभिर्विंशशतं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासां पञ्च षोडशीरपोद्धृत्य शेषाः परिमण्डलं करोति । तदुत्तरेण द्रोणचिता व्याख्यातम् । अथ याः पञ्च षोडश्यस्ताभि- रवान्तरदिक्षु पादानुन्नयेत् । पञ्चम्या शिरः पुरस्तात् । तासां परि- कर्षणं व्याख्यातम् ॥ १३७ ॥ पुरुषस्येति । पुरुष (विध) षोडशीभिः सर्वतस्त्रिंशदङ्गुलेष्टकाभिः पुरुषषोडशभागीयाभिः विंशशतं विंशतिशतं विंशत्युत्तरशतेष्टकाक्षेत्रम्, एवं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासामिति । तासां षोडशीनां पञ्च षोडश्यः षोडशभागीयाः अपोद्धृत्य शेषाः पञ्चदशशतषोडश्यः परिमण्डलं करोति । तदिति । तत् परिमण्डलकरणादिकमुत्तरेण परिमण्डलेन द्रोणचिता व्याख्यातम् । तद्वत् कर्तव्यमित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः—सार्धसप्तपुरुषप्रमाणमग्निक्षेत्रं लक्षमष्टौसहस्रा- ण्यङ्गुलयस्ततः पञ्चानां षोडशीनां क्षेत्रं चत्वारि सहस्राणि पञ्चशतानि चाङ्गुलीः पृथक्कृत्य लक्षं सहस्रत्रयं पञ्चशतानि चाङ्गुलयः क्षेत्रं लभ्यते, तस्य मूलं त्रीणि शतानि एकविंशतिश्चाङ्गुलयः पञ्चविंशतितिलाश्च । सा चतुरश्रक- रणी । तया सह चतुरश्रं कृत्वा चतुरश्रं मण्डलमित्यादिना सार्धैकाशीतिशता- ङ्गुलेन विष्कम्भार्धेन परिमण्डलं कर्तव्यमिति । उद्धृतानां पञ्च षोडशीना- मुपयोगमाह — अथ या इति । पञ्च षोडश्यो निहितास्तासु चतसृभिः षोड- शीभिरवान्तरदिक्षु चतुरः पादान् एकया पुरस्तान्मध्यदेशे शिरश्चोन्नये दित्यर्थः । तासामिति । तासां पादानां शिरसश्च परिकर्षणमुत्तरेण द्रोण- चिता व्याख्यातमित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः—पूर्वोक्तन्यायेन चतुरश्रं कृत्वा चतसृषु स्रक्तिषु चतस्रः षोडशीश्चतुरश्राकारतयोपधाय चतुरश्रस्य पुरस्तान्मध्ये एकामुपधाय पूर्वो-