बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

१६० शुल्बसूत्रम् [ तृतीयोऽध्यायः ] क्तप्रमाणेण मण्डलं भ्रामयित्वा मण्डलान्तर्गतान् षोडशभागान् प्रत्येकमुपर्युपद- ध्यात् । मध्ये परिमण्डले यावत्संभवति तावत् चतुरश्रं कृत्वा तस्याः करण्या द्वादशेनेष्टकां कृत्वा ताभिश्चत्वारिंशच्छतेष्टकाभिर्मण्डलमध्यगतचतुरश्रे उप- धानं कृत्वा ताभिरेव चतुर्षु प्रधिषु षड्भिः षड्भिः (रुपधानं कृत्वा) उपधानं कुर्यात् । एवं चाष्टषष्टिशतेष्टकाः संपन्नाः ॥१३७॥ पुरुषस्येति । व्याख्यातमेतन्मण्डलद्रोणचयने । तासामिति । तासां षोडशीनां पञ्च षोडशीरपोद्धृत्य शेषाः षोडशीः परिमण्डलं करोति । तत्र समस्तमग्निक्षेत्रं लक्षं अष्टौ सहस्राण्यङ्गुलयः । तस्मात् पञ्चानां षोडशीनां क्षेत्रं चत्वारि सहस्राणि पञ्चशतानि च अङ्गुलानि पृथक्कृत्य लब्धं लक्षं सहस्रत्रयं पञ्चशतानि । तस्य मूलं त्रीणि शतानि एकविंशतिश्चाङ्गुलयः पञ्चविंशतितिलाश्च । सा चतुरस्रकरणी । तया समचतुरस्रं कृत्वा चतुरस्रं मण्डल ( १७७) मित्यादिना सार्धैकाशीतिशताङ्गुलेन विष्कम्भार्धेन परि- मण्डलं करोति । तदिति । तत् कूर्मचिदुपधानं उत्तरेण परिमण्डलद्रोणचिता व्याख्या- तम् । तत्र विशेषमाह—अथ या इति । उद्धृतानां षोडशीनां चतसृभिरवान्तरदिक्षु पादान् उन्नयेत् । पञ्चम्या इति । उन्नयेदित्येव । तासामिति । तासां षोडशीनाम् । परिकर्षणं सर्वतो लेखनं व्याख्यातम् षोडशीं पुरस्ताद् विशये उपधाय ( ३।११६) इत्यादिनोक्तमित्यर्थः ॥ १३७ ॥ प्रधीनां सप्तधा विभागः । प्रधिमध्यमाः प्रक्रमन्यासा भवन्ति । यदतिरिक्तं संपद्यते तच्चतुरश्राणामध्यर्धाभिर्योज्यते ॥१३८॥ यद्यपि प्रधीनां सप्तधा विभागः प्रधिमध्यप्रक्रमन्यासत्वं परिमण्डल- द्रोणवदित्युक्त्या लभ्यते तथापि पादानां शिरसश्च ओष्ठप्रदेशेषु प्रधिमध्येष्ट- कोपधानसिद्ध्यर्थं पूर्वोक्तमेव स्मारयति—प्रधीनामिति । सप्तधा विभागः। प्रधिमध्यमा इति । प्रधिषु प्रधिमूलोपहितेष्टकासहितक्षेत्राणि प्रत्येकं सप्त- धा विभज्य मध्येष्टकाश्चतस्रो यथा प्रक्रमविस्तारा भवन्ति तथा कुर्यादित्यर्थः। चतुर्षु पादेषु परिमण्डलद्रोणवत् कर्षणे क्रियमाणे तेनैव प्रत्येकमिष्टकाद्वयं संपद्यते । शिरसि तु प्रक्रमविस्तारा(स्मिन्)प्रधिवत् आहत्य षडधिकद्विशते- ष्टकाः संपन्नाः । तत्र द्विशतसंख्यापर्यवसानार्थमाह—यदतिरिक्त मिति । यद्द्विशतसंख्यापेक्षया अतिरिक्तमधिकं सम्पद्यते, तत्संख्या (जल...) चतुरश्राणामध्यर्धाभिरेकेन पार्श्वेनार्धाधिकाभिः दीर्घचतुरश्राभिः योज्येत द्विशतसङ्ख्यां पूरयेदित्यर्थः ।