बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५ लक्षणेन दक्षिणापायम्य लक्षणं गृहीत्वा दक्षिणभागे विकृष्य लक्षणे लक्षण- सङ्गतप्रदेशे लक्षणं करोति चिह्नं करोति ॥ २९ ॥ पूर्वैषामिति । पृष्ठ्यान्त्ययोस्त्रयस्त्रयः शङ्कवः । अन्त्ययोः त्रयाणां पाश्चात्यपौ- रस्त्ययोः ॥ २९ ॥ मध्यमे पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणस्योपरिष्टाद् दक्षिणापायम्य लक्षणे शङ्कुं निहन्यात् । सोऽंसः । एतेनोत्तरोऽंसो व्याख्यात- स्तथा श्रोणी ॥ ३० ॥ मध्यम इति । अथ तेषामेव मध्यमे शङ्कौ पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणस्य पूर्वकृतस्योपरिष्टाद् दक्षिणापायम्य लक्षणसङ्गतप्रदेशे शङ्कुं निहन्यात् । सोऽंस इति । एवं चिह्नतो दक्षिणोंऽसो भवति । एतेनेति । एतेनोत्तरा- पायम्य उत्तरमंसं कुर्यात् । तथेति । तथा श्रोणी पाश्चात्येषु उक्तरीत्या श्रोणीद्वयं कुर्यादित्यर्थः ॥ ३० ॥ मध्यम इति । उपरिष्टात् समीपेन ॥ ३० ॥ [ इति दीर्घचतुरश्रकरणोपायः । ] यत्र पुरस्तादंहीयसीं मिनुयात् तत्र तदर्धे लक्षणं करोति ॥ ३१ ॥ एकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्रप्रकारमाह—यत्रेति । पुरस्तात् प्राग्भागे अंहीयसीं अल्पीयसीमित्यतः पश्चाद् भागे बृहतीं भूमिं मिनुयात् । तत्र तदर्धे अणिमत्प्रदेशतिर्यङ्मान्या मध्ये लक्षणं करोति । शेषं पूर्ववत् । तथाच अंसार्थमेका रज्जुः, श्रोण्यर्थमपरा रज्जुरिति रज्जुद्वयं भवति ॥ ३१ ॥ यत्रेति । यत्र अंहीयसीमेकतोऽणिमत् चिकीर्षति । तदर्धे चिकीर्षिताणिमत् तिर्यङ्मान्यर्धे ॥ ३१ ॥ [ इति एकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्रकरणोपायः । ] अथापरम्—प्रमाणादध्यर्धां रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा- परस्मिंस्तृतीये षड्भागोने लक्षणं करोति तन्न्यञ्च्छनमिष्टें- ऽसार्थम् ॥ ३२ ॥