बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

क्रमानुरोधेन सपक्षपुच्छाग्निविषयतया “यावद्द्विधं वे”त्येतदप्युपपन्नतर- मिति वाच्यम्। इहैवाग्रे सूत्रकारेण “नापक्षपुच्छः श्येनो विद्यत” इति तस्य सपक्षपुच्छतानियमस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वेन षड्विधादेरपि सप- क्षपुच्छताया अवश्यवक्तव्यत्वेन पूर्वोक्तविरोधस्य षड्विधप्रभृति एकैक- पुरुषाभ्यासे सार्धसप्तपुरुषप्रभृति एकैकविधाभ्यासः। एवं प्रमाणाभावेन द्वादशविधासंभवस्यापक्षपुच्छविषयत्वासंभवेनावश्यं सपक्षपुच्छविषयतया पूर्वोक्तानुपपत्तेश्च तादवस्थ्यात्। न च श्रुतौ “व्याममात्रौ पक्षौ च पुच्छञ्च भवती”त्युक्त्या “अरत्निना पक्षौ द्राघीयांसौ भवत” इत्युक्त्या सार्ध- सप्तविध एव सपक्षपुच्छः न षड्विधो नापि सप्तविध एवेति न पूर्वविरोध इति शङ्क्यम्। षड्विधादावपि सार्धद्विपुरुषेण सार्धत्रिपुरुषेण वा आत्मा- दिमानं कृत्वा पुरुषत्रयेण पक्षपुच्छे मीयमाने अवशिष्टेन श्रुत्यर्थनिर्वा- होपपत्तेः। न च श्येनासिमानकथनोपसंहारवाक्ये “एवं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यत” इति वक्ष्यमाणत्वेन षड्विधादिकथनस्यापक्षपुच्छविषय- त्वमेवोचितम्, न तु सपक्षपुच्छविषयत्वमिति वाच्यम्। षड्विधादिकमपि पुरुषप्रमाणह्रासेन सार्धसप्तविधं कृत्वा स्वाभाविकात्मशिरः प्रभृतिषु विनियोगसंभवात्। न चैवं सपक्षपुच्छस्य व्याममात्रत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। सार्ध- नवमादौ पुरुषप्रमाणाधिक्येऽपि व्याममात्रत्वादुपपत्तिश्चेत् न्यूनत्वेऽपि तदुपपत्तेः। न च अर्धनवमादौ “यदन्यत्कृते”रित्यादिवचनबलाद् व्याम- मात्रत्वादुपपत्तिरिति वाच्यम्। इहापि “पुरुषमात्रेण वेणुना सपक्षपुच्छ” मित्याद्युपदिश्य षड्विधं सप्तविधं वेत्यनुक्रमणस्य प्रमाणस्य सद्भावात्। उक्तं चापस्तम्बाचार्यैः—सपक्षपुच्छेषु विधाभ्यासेऽपचये च विधासप्तम- करणीं पुरुषस्थानीयां कृत्वा निर्हरे”दिति¹। तस्मात् पूर्वोक्तविरोध इति चेद्-- अत्रोच्यते—अर्धाष्टमाः पुरुषा अग्निरिति प्राथम्यकथनं सपक्षपुच्छविष-

---

१. आप. शु. सू. ८ मःखण्डः।