बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

तद्रूपोऽन्यो वा यद्यश्वमेधः प्राप्तस्तदा एकविंशतिविधाग्निसहितमश्वमेधमनु- तिष्ठेदित्यर्थः । नन्वेवं कथं श्रुतिस्मृत्योरनुग्रह इति चेन्न कथञ्चित् । तथाहि “औदुम्बरीं स्पृष्ट्वोद्गायेत्” “औदुम्बरी सर्वा वेष्टितव्ये”त्युदाहृत्य यस्याविरुद्धार्थत्वेऽपि व्रीहियवबृहद्रथन्तरग्रहणाग्रहणादिवद्विकल्पेन संभवति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन स्मृतिमूलभूतश्रुत्यनुमानसम्भवादिति व्यवस्थापितम् । नन्वेवं सति अश्वमेधानन्तरमनुष्ठीयमाने क्रतौ एकविंशत्यपेक्षया न्यूनविध एवाग्निः प्राप्नोति । तथा च “'न ज्यायांस” मिति श्रुतिविरोध इत्यत आह—अत ऊर्ध्वमिति । एकविंशतिविधाभ्यासानन्तरं द्वाविंशति- प्रभृतिरेवानुष्ठेयः । नतु न्यूनविधः येनोक्तविरोधः स्यादित्यर्थः । नन्विदमत्यन्तानुपपन्नं द्वाविंशतिविधाद्यनुष्ठानानन्तरम् उक्तविरोधेन एकविंशतिविधानुष्ठानासम्भवादित्यत आह । अतीतञ्चेदिति । एकविंश- तिविधोऽतीतश्चेदपि तमेवाहरेद् उक्तश्रुतिबलादित्यर्थः । इयांस्तु विशेषः । अत्र “न ज्यायांस” मिति श्रुतिविरोधाभावेन द्वाविंशादिषु यदनन्तर- माश्वमेधिकोऽग्निरनुष्ठितस्तदनन्तरं तदूर्ध्वविधप्रभृतिरेवानुष्ठेय इति तदेत- दाह—आहृत्यैति । आहृत्य एकविंशतिविधमनुष्ठाय कृतनिर्मुक्तादूर्ध्वविध- मेव पुनः प्रत्याददीत कुर्यादित्यर्थः ॥ ४ ॥ अश्वमेधमिति । अश्वमेध अप्राप्तश्चेद् विंशतिविधानग्नीनचित्वा अश्वमेधञ्चे- दाहरेत् स ततः परमग्निं चिन्वानो द्वाविंशत्यादिविधमेव चिन्वीत नतु पूर्वविधान् । न ज्यायांसं चित्वा कनीयासं चिन्वीतेति । अतीतमिति । अतीतञ्चेदेकविंशतिविधादूर्ध्वमपि विधामभ्यस्य ततः पश्चा- दश्वमेधमाहरेत् । यथा त्रिंशद्विधाद् अन्ते तस्याप्यश्वमेधेऽग्निरेकविंश एव । ततः परन्तु पूर्वकृतान्तादारभ्यैकत्रिंशादिविधानेव चिन्वीतेति । पूर्वेषां कृतत्वात् । विधाभ्यासः कर्त्तव्य इत्युक्तम् ॥ ४ ॥ कथमु खलु विधामभ्यसेत् । यदन्यत् प्रकृतेस्तत् पञ्चदशभा- गान् कृत्वा विधायां विधायां द्वौ द्वौ भागौ समस्येत् । ताभिर- र्धाष्टमाभिरग्निं चिनुयात् ॥ ५ ॥