भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 1205, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ११०५
भोजन करनेके अनन्तर सेंधैनमकके साथ उसीजेहुए उड़द सुहाते सुहाते भक्षण करे । इससे बहुत पुराना सर्वप्रकारका प्रतिश्याय नष्ट होता है ॥ १६ ॥
पिप्पल्यः शिग्रुबीजानि विडङ्गं मरिचानि च ।
अवपीडः प्रशस्तोऽयं प्रतिश्यायनिवारणः ॥ १७ ॥
पीपल, सहिंजनेके बीज, वायविडङ्ग और कालीमिरच इनके चूर्णको समान भाग लेकर उसका नस्य ग्रहण करे तो प्रतिश्याय दूर होता है ॥ १७ ॥
कलिङ्गहिङ्गुमरिचलाक्षासुरसकट्फलैः ।
व्योषोग्राशिग्रुजन्तुघ्नैरवपीडः प्रशस्यते ॥ १८ ॥
इन्द्रजौ, हींग, मिरच, लाख, तुलसी, कायफल, त्रिकुटा, वच, सहिंजनेके बीज, वायविडङ्ग इनका चूर्ण एकत्र मिश्रितकर नास देवेतो नासारोग जाय ॥
तैरेव मूत्रसंयुक्तैः कटुतैलं विपाचयेत् ।
प्रपीनसे पूतिनस्ये शमनं परिकीर्तितम् ॥ १९ ॥
उक्त औषधियोंके चूर्णको गोमूत्रमें डालकर उसके द्वारा कडवे तेलकों विधिपूर्वक पकावे । उस तेलको नस्य देनेसे पीनसरोग शमन होता है ॥ १९ ॥
समूत्रपिष्टाश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् ।
नावनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ॥
शेषाणां तु विकाराणां यथास्वं स्याच्चिकित्सितम् ॥ २० ॥
नाकमें कीडे पड़गये होंतो कृमिनाशक औषधियोंको गोमूत्रमें पीसकर नस्य देवे अथवा सुरसादिगणोक्त औषधोंके क्वाथद्वारा नस्य देवे तो नाकके कृमि तत्काल नष्ट होजाते हैं । नासार्बुद और नाशार्श आदि अन्यान्य सर्वप्रकारके नासिकाकें विकारोंमें यथाक्रम अर्बुद और अर्शरोगके समान चिकित्सा करे ॥
चित्रक-हरीतकी ।
चित्रकस्यामलक्याश्च गुडूच्या दशमूलजम् ।
शतं शतं रसं दत्त्वा पथ्याचूर्णाढकं गुडात् ॥ २१ ॥
शतं पचेद्धनीभूते पलद्वादशकं क्षिपेत् ।
व्योषत्रिजातयोः क्षारात्पलाईमपरेऽहनि ॥ २२ ॥
प्रस्थार्द्धं मधुनो दत्त्वा यथायग्न्यद्यादतन्द्रितः ।
वृद्धयेऽग्नेः क्षयं कासं पीनसं दुस्तरं कृमीन् ॥
गुल्मोदावर्त्तदुर्णामश्वासान्हन्ति सुदारुणान् ॥ २३ ॥