भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 1376, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें१३४४ | भैषज्यरत्नावली । | [ वाजीकरणा--
रक्तोत्पलपत्रतोयैर्मर्दयेत्पुत्तलीकृतम् । मर्दयेच्च पुनर्दत्त्वा गन्धकं तदनन्तरम् ॥ ७८ ॥ क्षिप्त्वा काचघटीमध्ये सन्निरुध्य त्रियामकम् । सिकताख्ये पचेच्छीते सिद्धसूतं तु भक्षयेत् ॥ पञ्चरक्तिप्रमाणेण मुशलीशर्करान्वितम् ॥ ७९ ॥
मोती, शुद्ध पारा, सोना, चांदी इनकी भस्म और जवाखार ये प्रत्येक एक एक तोला लेकर लालकमलके पत्तोंके रसमें खरल करे । फिर सब औषधिके बराबर शुद्ध गन्धक मिलाकर पुनर्वार उक्त रसमें खरल करे । पश्चात् उसको एक बोतलमें भरकर उसके मुँहको अच्छ प्रकार बन्द करके वालुकायन्त्रमं र ३ प्रहरतक पकावे । जब स्वांगशीतल हो जाय तब निकालकर इस सिद्ध पारेको पाँच रत्ती प्रमाण ले मुशली और मिश्रीके चूर्णमें मिलाकर भक्षण करे ॥७७-७९॥
शुक्रवृद्धिं करोत्येष ध्वजभङ्गं च नाशयेत् । दुर्बलं वपुरत्यर्थं बलयुक्तं करोत्यसौ ॥ ८० ॥ मुद्गगर्भं घृतं क्षीरं शालयः स्निग्धमामिषम् । पारावतस्य मांसं च तित्तिरिश्च सदा हितः ॥ ८१ ॥
यह वीर्य्यकी वृद्धि करता है और ध्वजभङ्गको दूर करता है इसी प्रकार दुर्बल मनुष्यको अत्यन्त बलवान् बनाता है । इसपर मूँगकी दाल, घी, दूध, शालिचावल, स्निग्ध मांस, कबूतरका मांस और तीतरका मांस इन पदार्थोंका सेवन सदैव हितकारी है ॥८०॥८१॥
मकरध्वजवटी ।
सुवर्णं रजतं लौहं कस्तूरी मौक्तिकं तथा । जातीफलं च सर्वेषां प्रत्येकं तुल्यभागिकम् ॥ ८२ ॥ लौहाच्च द्विगुणं देयं भस्मसूतं भिषग्वरैः । तत्तुल्यं चन्द्रसंज्ञं च प्रवालं च तथैव च ॥८३॥ सहस्रपुटितं चाभ्रं मतं लोहाच्चतुर्गुणम् । सर्वद्रव्यसमं देयं मकरध्वजचूर्णितम् ॥ ८४ ॥ वारिणा वटिकां कृत्वा भक्षयेच्च विधानतः । सर्वरोगहरो ह्येष नात्र कार्या विचारणा ॥ ८५ ॥