भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 1404, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें१३७२ भैषज्यरत्नावली । [ वाजीकरणा-
न तस्य लिङ्गशैथिल्यं न च शुक्रक्षयो भवेत् ।
बल्यं परं वातहरं शुक्रसञ्जननं परम् ॥ ७२ ॥
मूत्रकृच्छ्रप्रशमनं वृद्धानां चापि शस्यते ।
पलद्वयं तदश्नीयाद्दशरात्रमतन्द्रितः ॥७३॥
स्त्रीणां शतं च भजते पीत्वा चानु पिबेत्पयः ॥
अश्विभ्यां निर्मितं चैतद्गोधूमाद्यं रसायनम् ॥७४॥
इसके सेवनसे लिङ्गमें शिथिलता और वीर्यका क्षय नहीं होता । यह अत्यन्त बलकारक वीर्यवर्द्धक और वात व्याधि, मूत्रकृच्छू रोगको शमन करता है । वृद्ध-पुरुषोंको भी विशेष हितकारी है । जो इसको आलस्यरहित होकर दस रात्रि पर्यन्त दो दो पल सेवन करे और ऊपरसे मन्दोष्ण दूध पीवे तो सैकड़ों स्त्रियोंको भोगता है । इस गोधूमाद्यरसायनको अश्विनीकुमारोंने निर्माण किया है ॥ ७२–७४ ॥
बृहदश्वगन्धाघृत ।
अश्वगन्धापलशतं शुभदेशसमुद्भवम् ।
पुण्येऽहनि समाहृत्य साधयेच्छ्लक्ष्णकुट्टितम् ॥ ७५ ॥
द्रोणेऽम्भसि पचेत्तावद्यावत्पादावशेषितम् ।
सर्पिःप्रस्थं पचेत्तेन गव्यक्षीरं चतुर्गुणम् ॥ ७६ ॥
कषायं छागमांसस्य दद्याच्छतद्वयस्य च ।
कल्कानि श्लक्ष्णपिष्टानि कर्षमानानि दापयेत् ॥७७॥
काकोलीयुग्ममृद्धी द्वे द्वे मेदे चाथ जीरकम् ।
स्वयंगुप्तामृषभकमेलां मधुकमेव च ॥ ७८ ॥
मृद्वीकां सूपपर्ण्यौ च जीवन्तीं चपलां बलाम् ।
नारायणीं विदारीं च दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत् ॥ ७९ ॥
सितामाक्षिकयोःशीते गृह्णीयात्कुडवौ पृथक् ।
लीढ्वा पाणितलं भुञ्ज्यात्परिहारविवर्जितम् ॥ २८० ॥
शुभ देशमें उत्पन्न हुई असगन्धको सौपल शुभ दिनमें लाकर बारीक कूटकर १ द्रोण जलमें पकावे । जब चतुर्थांश जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे । फिर उसमें गोघृत १ प्रस्थ, गोदुग्ध ४ प्रस्थ, बकरेके मांसका क्वाथ २०० पल, एवं कल्कके लिये काकोली, क्षीरकाकोली, ऋद्धि, वृद्धि मेदा, महामेदा,