भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 156, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 156
१२४भैषज्यरत्नावली ।[रस -]

जिस २ वस्तुको खानेकी इच्छा हो वही वस्तु उसको देवे । यह अघोरनृसिंहनामक रस सम्पूर्ण रसोंमें उत्तम है ॥ १३-१५ ॥

प्रतापतपनरस ।

गन्धकं हिङ्गुलं तालं सूतकं लौहटङ्कणम् ।
खर्परं सार्जिकाक्षारं माञ्जिष्ठं हिंगुलं समम् ॥ १६ ॥
रसेन मर्दितं पिण्डं निर्गुण्डीहस्तिशुण्डयोः ।
अष्टयामं पचेत्कुप्यां निरुध्य सिकताह्वये ॥ १७ ॥
ततः सिद्धं समादाय रक्तिकामार्द्रकेण च ।
सन्निपातविनाशाय प्रतापतपनो रसः ॥
दधिभक्तं तथा दुग्धं छागमांसं च भोजयेत् ॥ १८ ॥

समानभाग पारे और गन्धककी कज्जली २ भाग, सिंगरफ, हरताल, लोह, सुहागा, खपरिया, सज्जीखार और मंजीठका चूर्ण ये प्रत्येक एक एक भाग ले कर सबको निर्गुण्डी और हाथीशुण्डीके रसमें क्रमसे मर्दन करके गोलासा बनालेवे । उस गोलेको आतसीसीशीमें भरकर कपड़ौटीकरके आठ प्रहरतक वालुकायन्त्रमें पकावे । जब वह उत्तमप्रकारसे पककर तैयार होजाय तब उसको निकालकर बारीक चूर्ण करले । इस रसको एक एक रत्ती परिमाण अदरखके रसके साथ सेवन करावे और दही भात, दूध तथा बकरीके मांसका पथ्य देवे । यह प्रतापतपनरस सन्निपातज्वरको विनाश करनेके लिये परमोपयोगी है ॥ १६-१८ ॥

प्राणेश्वररस ।

शुद्धसूतं तथा गन्धं मृताभ्रं विषसंयुतम् ।
समं सम्मर्दतं तालमूलीनीरैरूयहं बुधः ॥ १९ ॥
पूरयेत्कूपिकान्ते च मुद्रयित्वा च शोषयेत् ।
सप्तभिर्मृत्तिकावस्त्रैर्वेष्टयित्वा च शोषयेत् ॥ २० ॥
पुटेत्कुण्डप्रमाणेन स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ।
गृहीत्वा कूपिकामध्यान्मर्दयेच्च दिनं ततः ॥ २१ ॥
अजाजीजीरकं हिंगुसर्जिकाटणङ्कं जगत् ।
गुग्गुलुः पञ्चलवणं यवक्षारो यमानिका ॥ २२ ॥
मरिचं पिप्पली चैव प्रत्येकं रसमानतः ।
एषां कषायेण पुनर्भावयेत्सप्तधाऽऽतपे ॥ २३ ॥